Onethische kleding of onethische journalistiek?
Journalisten zijn soms op zoek naar bepaalde beelden in ontwikkelingslanden om hun verhaal in te kleuren. Ook al vertekent dit de werkelijkheid. Dit merkte antropologe Froukje Gaasterland tijdens haar onderzoek in een Indiase sloppenwijk. Maar gerechtigheid zegevierde: de betreffende journalist is door de mand gevallen en de BBC bood haar excuses aan.
‘I just need one shot.’ De BBC journalist loopt gefrustreerd om me heen in de sloppenwijk van Tirupur, India. We hebben elkaar net ontmoet, het is februari 2008. Ik woon dan bijna twee maanden in Tirupur, ook wel het Manchester van Zuid-India genoemd vanwege de grote kledingindustrie die er gevestigd is. Als cultureel antropoloog doe ik onderzoek naar meisjes die hier werken. Hij maakt een documentaire over kinderarbeid en had mij die ochtend gevraagd om als gids op te treden.
Ik probeer de journalist te vertellen dat weinig werk thuis plaatsvindt in Tirupur, maar hij is duidelijk niet geïnteresseerd. Hij heeft namelijk al een verhaal in zijn hoofd en daarbij zoekt hij enkel nog de beelden. Zijn ideale ‘shot’ is die van een kind dat thuis werkt aan westerse kleding met als belangrijk detail dat de westerse labels eraan zitten. Met dat beeld kan hij zijn verhaal vertellen hoe kledingfabrieken werk uitbesteden en hoe kinderen ingezet worden in het productieproces van westerse kleding.
Verwachtingen bijstellen
Voor ik in Tirupur aankwam, had ik dezelfde verwachtingen rond kinderarbeid. Ter plekke moest ik echter mijn beeld grondig bijstellen want de kinderen werkten niet thuis. Het was zoeken naar kinderarbeid en als de kinderen al werkten, dan werkten ze in kleine ateliers.
Nadat de journalist de hele dag had rondgekeken in Tirupur, bleek zijn ‘shot’ onvindbaar, zelf was ik al na een uur afgehaakt. De journalist was onbeschoft naar lokale mensen en hij filmde mensen zonder toestemming gevraagd te hebben. Het ergste vond ik echter dat hij bewust een vertekend beeld van de situatie gaf.
De journalist was bezig met een documentaire die 4 maanden later werd uitgezonden door de BBC: ‘Primark on the Rack’. Bij het zien van de documentaire krijg je constant het gevoel dat wat er in beeld wordt gebracht slechts het topje van de ijsberg is. Dat komt vooral door zijn manier van filmen, waarin de schijn wordt gewekt dat er illegale praktijken plaatsvinden, die verborgen moeten blijven. De documentaire geeft een beeld dat kinderarbeid veelvuldig voorkomt. Maar in alle ateliers en grote fabrieken zien we geen kinderen aan het werk. En uit eigen ervaring in Tirupur weet ik hoe lang hij -zonder resultaat- op zoek is geweest naar zijn ‘shot’.
Bewijs geleverd
De journalist bleef echter doorzoeken. Uiteindelijk vond hij wat hij zocht: op twee afgelegen plaatsen vond hij kinderen aan het werk en daarmee was voor hem het bewijs geleverd dat grote westerse winkelketens, zoals het Engelse kledingbedrijf Primark, gebruik maken van kinderarbeid. Hoera…
Er is totaal geen oog voor de vooruitgang die op dit gebied geboekt is door de Indiase overheid, fabriekseigenaren en westerse bedrijven. Hoeveel fabrieken zijn er al niet kinderarbeid vrij? De meeste kinderen van wie de ouders in de kledingindustrie werken, gaan dagelijks naar school. Ondanks behaalde successen komt kinderarbeid toch nog steeds af en toe voor in Tirupur. Maar om het probleem groter neer te zetten dan het is, werkt alleen maar ontmoedigend.
Twijfels
Ook de BBC, die de documentaire in 2008 uitzond, kreeg later zijn twijfels over de inhoud en stelde een onderzoek in. Daaruit kwam naar voren dat de journalist een onjuist beeld gaf. De BBC Trust omschreef de documentaire als niet accuraat en niet waarheidsgetrouw. Zo bleek een scène uit de documentaire waarin drie jongens pailletjes naaiden, in scène gezet! De BBC zag zich genoodzaakt om op 20 juni 2011 publiekelijk excuses aan Primark aan te bieden voor de uitgezonden documentaire.
Maar zelfs al zou de scène echt zijn, dan nog is het bewijs van kinderarbeid niet geleverd. De journalist vraagt de jongens alleen naar hun leeftijd, verdere context ontbreekt… Echter, een beeld van een kind dat werkt, duidt niet altijd op kinderarbeid. Mogelijk werkten de jongens een paar uurtjes op hun vrije zondag en gaan ze door de week gewoon naar school. Volgens de International Labour Organization (ILO) mogen kinderen van 12 en 13 jaar licht werk verrichten, bijvoorbeeld borduurwerk als dat maar enkele uren per dag is.
Baan verloren
Primark kreeg excuses van de BBC maar wie biedt de arbeiders die hun baan in Tirupur verloren, hun excuses aan? Want na de documentaire stopte Primark haar orders en verloren honderden mensen hun inkomen. Wat was het doel van deze documentaire eigenlijk: een sensatieverhaal over kinderarbeid of het juist weergeven van de situatie?
In India bestaat het beeld van een onrechtvaardige Europese importmarkt; deze wil zo goedkoop mogelijk kleding importeren, maar zodra er misstanden lijken te zijn, wordt de hele sector gestraft. Primark leed imagoschade, maar was de imagoschade voor de kledingindustrie in India niet nog groter?
Ik denk dat in de aanpak van kinderarbeid de kinderen centraal moeten staan. Zodat het probleem niet verschuift van exportfabrieken naar de fabrieken die produceren voor de lokale markt. In plaats van de problemen te polariseren, zoals deze documentaire doet, is het zaak om gericht samen te werken met verschillende partijen in India. Dit soort onethische journalistiek draagt in elk geval niet bij aan het verbeteren van de situatie in Tirupur. En in het Westen bevestigen ze stereotype ideeën over India.
Froukje Gaasterland, Cultureel Antropoloog en auteur van van ‘Being a Good Girl: the Construction of Childhood in Tirupur, India’. Het onderzoek is gepubliceerd via IREWOC en te vinden op: http://www.childlabour.net/documents/gaasterland/BeingaGoodGirl2009.pdf
Vindt u deze bijdrage de moeite waard? Geef ons dan uw fair share.
Doe een donatie via Paypal
Neem een abonnement en blijf op de hoogte van alles wat er speelt in de ontwikkelingssector.
Goede reactie van Gerard op een goed gebalanceerd artikel van Froukje. Dit getuigd niet van kwalitatief hoogstaande onderzoeksjournalistiek. (en het valt me tegen van de BBC, die toch regelmatig met erg goede documentaires komen!).
Het probleem van arbeidersrechten, zeker voor kwetsbare groepen zoals dalits in India (en in dit geval: kinderen), is een probleem wat je vrijwel overal ter wereld ziet voorkomen (in het verleden danwel het heden). In dit geval kan het idd zoals Froukje aangeeft niet los worden gezien van de internationale textiel- en katoenhandel waar deze praktijken voorkomen (en tevens bestreden worden!).
Ik ben het met Gerard eens dat dit probleem toch echt onder de aandacht moet blijven worden gebracht, al is het op een wat gepolariseerde en extreme wijze – om mobilisatie van de samenleving tot stand te kunnen brengen zodat er vanaf het grassroots niveau een vuist omhoog gaat tegen dit soort praktijken. “Henk en Ingrid” komen niet zomaar uit hun luie stoel; daarvoor moeten ze wel geprikkeld worden – en dat valt tegenwoordig niet meer mee met wat er allemaal in de media te zien is.
MV Foundation in India, en UCEP in Bangladesh zijn twee NGOs die op dit gebied actief zijn. Wel met een andere filosofie (MVF haalt kinderen volledig uit de werkplaats, UCEP ‘comprimeert’ door ze parttime onderwijs aan te bieden) – maar gedragen en gedreven door lokale changemakers!
[Reageer op deze reactie]
Froukje heeft gelijk, sommige journalisten kiezen de makkelijke én onethische weg om maar aan spraakmakende plaatjes te komen. Dat neemt echter niet weg dat kinderen en en volwassenen in de kledingindustrie van Tirupur nog steeds op grote schaal worden uitgebuit. Alleen gaat het nu vooral om tienermeisjes die vaste volwassen werknemers vervangen die er grotendeels zijn uitgegooid. De tieners – vaak Dalit meisjes uit de laagste kaste – worden voor een paar jaar ingehuurd, maken heel lange dagen en worden daar heel slecht voor betaald. En vaak wordt hun gezondheid aangetast door het overal aanwezige katoenstof. Lees het rapport Captured by Cotton van SOMO en de LIW er maar op na. De grote kledingbedrijven hebben het probleem erkend en zeggen er aan te gaan werken. We zullen ze daarbij kritisch blijven volgen. Daarbij hebben we bij de publiciteit daarover overigens kwalitatief goede journalistieke ‘steun’ kregen van onder meer Volkskrant en Trouw. Zo kan het dus ook.
[Reageer op deze reactie]
Froukje takelt een belangrijk punt: hoe geraken we af van de vele stereotypen over India en hoe vervangen we die met nieuwe perspectieven die vertrekken van de meningen en ervaringen van Indiërs zelf. Met dit artikel draagt Frouke toe aan een tegen-offensief dat poogt een meer waarheidsgetrouw beeld te scheppen van de realiteit in andere wereld delen en van het globale politieke en economische winstbejag dat aanleiding geeft tot de betreurenswaardige toestanden die we daar jammer genoeg soms nog aantreffen.
[Reageer op deze reactie]
Interessant artikel, Froukje, dat voor mij met name een nieuw licht werpt op het fenomeen kinderarbeid. Kennelijk waren de laatste ontwikkelingen op dit terrein ook voor de betreffende journalist zo nieuw dat ze niet pasten in zijn denkraam. Om even advocaat van de duivel te spelen: in hoeverre speelt daarin mee dat de hulporganisaties het ‘oude’ beeld intact houden c.q. hebben uitdragen om aandacht en fondsen te werven? Des te beter dat je nu van binnenuit een beeld schetst van de gang van zaken in deze stad. In hoeverre dit geldt voor het fenomeen kinderarbeid wereldwijd valt voor mij als buitenstaander onmogelijk vast te stellen. Jammer dat een genuanceerd verhaal nooit zoveel aandacht krijgt als een indringend nieuwsfeit zoals het recente VN-rapport (‘Elke minuut van elke dag krijgt een kind een ongeluk op het werk of raakt ziek door het werk. Wereldwijd werken zo’n 115 miljoen kinderen onder gevaarlijke omstandigheden”, Volkskrant, 12 juni jl.). Als journalist zou ik ook op zoek gaan naar beelden die dit soort situaties aan de kaak stellen. Maar dat mag natuurlijk niet leiden tot manipulatie. Daarom is het van belang dat je deze praktijk aan de kaak hebt gesteld.
[Reageer op deze reactie]
Een schokkend verhaal. Niet omdat het nieuw is, maar vooral omdat ditmaal de BBC betrokken is bij dit schandaal. De hier beschreven journalistieke praktijken komen op grote schaal voor (lees het boek ‘Het zijn net Mensen’ van Joris Luyendijk er op na). Maar de BBC heeft toch een behoorlijke reputatie hoog te houden wanneer het gaat om betrouwbaarheid en die taak neemt ze ook héél serieus ( http://bit.ly/nKdcWE )
Dan Mc Dougall, de maker van de gewraakte documentaire, is overigens een veel gelauwerd journalist. In 2009 nog is hij bij de British Press Awards tot ‘buitenlands correspondent van het jaar’ uitgeroepen. Zo zie je maar. Ook dat is geen garantie voor integriteit.
Ik ben het overigens niet eens met een aantal mensen hier die Mc Dougall de maat nemen op ‘fatsoen’. Als journalisten steeds maar gaan vragen of ze iets of iemand mogen filmen, kunnen ze hun werk niet meer behoorlijk doen. Mc Dougall staat juist bekend om zijn onthullende en soms zelfs ‘undercover’ werk. Dat heeft ook hele mooie reportages opgeleverd. Je gaat je nu natuurlijk wel afvragen of die wél helemaal integer gemaakt zijn. Zo zie je maar, journalistiek draait primair om geloofwaardigheid. Die van Mc Dougall heeft een fikse deuk opgelopen.
[Reageer op deze reactie]
Ik zit trouwens net Babyboom in Afrika te kijken. Tenenkrommend!
[Reageer op deze reactie]
Judith Madigan Reply:
juli 14th, 2011 at 21:38
@Vera – Hmm, is dat niet gekoppeld aan n actie voor Cordaid?
Ik zal eens op uitzending gemist kijken…
Maar goed ‘studiemateriaal’ dus, begrijp ik
[Reageer op deze reactie]
@Vera en Tabitha – ik sluit me helemaal bij jullie aan!
@Froukje, je beschrijft een helaas nog (veel) voorkomende situatie. Een onbeschofte houding – want zijn verhaal en idee is het belangrijkste (!), niet met respect bejegenen van de geportreteerde – en ook geen toestemming vragen is gewoon tenenkrommend. Hoe lastig ook, ieder gerespecteerde lokaal of internationale NGO zou moeten werken met “consent forms”. Het kan dan misschien in eerste instantie dat spontane beeld verminderen, maar de rechten van persoon in beeld staan voorop. Als ook de verantwoording die je als filmmaker, fotograaf en organisatie neemt dat de beelden voor dat ene doel gebruikt worden.
Uit eigen ervaring win je daarmee ook het wederzijdse respect, en alle medewerking van de wereld. (Soms inclusief een trosje bananen als dank.
En ‘bewust een vertekend beeld van de situatie geven’ is al helemaal not done. Dat zou toch anno 2011 niet meer moeten gebeuren. Wanneer draaien we -met zijn allen- dat roer nu eens om?
[Reageer op deze reactie]
Interessant artikel Froukje! Dit doet me sterk denken aan het huidige dilemma van non profits die hun werk naar eer en geweten trachten te doen en tegelijkertijd met concrete resultaten proberen te komen die ook nog eens hapklaar en sexy verpakt aan de burger gepresenteerd kunnen worden. Non profits zijn immers steeds afhankelijker van deze medeburgers en hun goodwill (€) om hun werk te kunnen blijven voortzetten. Dit zorgt in sommige gevallen voor bijzonder ongemakkelijke spagaten, want waar ligt de eerste prioriteit: de doelgroep of de geldschieter?
[Reageer op deze reactie]
Goed artikel Froukje! Ik heb je geloof ik wel eens verteld over mijn ervaringen met een filmploeg in Bangladesh. Daar werd ook behoorlijk wat in scène gezet om de mooie zielige beelden op tv te krijgen… Positieve verhalen waren absoluut uitgesloten, anders zouden mensen geen geld geven! En ook hier werden mensen soms gefilmd zonder toestemming, gewoon voor de mooie achtergrondbeelden. Ik zou graag eens een programma willen maken met alleen positieve ontwikkelingen en vooruitgang.
[Reageer op deze reactie]