De schizofrenie voorbij: oude doelen en nieuwe middelen
‘Onbedoeld is een nieuwe strijkstok ontstaan: de verantwoording kost meer dan het resultaat. Althans: de balans is onbehoorlijk scheef gaan hangen.’ Dat betoogt Jan Jaap Kleinrensink, regionaal directeur bij Hivos. Hij reageert hiermee op de bevindingen van PhD student Willem Elbers, die vorige week constateerde dat ngo’s schizofreen zijn geworden. Kleinrensink: ‘Elbers heeft wat mij betreft groot gelijk waar het om de analyse gaat’.
Door Jan Jaap Kleinrensink
Modern managementdenken heeft de oude waarden en idealen van ontwikkelingssamenwerking ernstig aangetast. Er is bureaucratisering en risicomijdend gedrag uit voortgekomen. De particuliere hulporganisaties staan op een tweesprong: verdere verzakelijking of terug naar de oude waarden. Dat is heel ongenuanceerd samengevat de strekking van het betoog van Willem Elbers.
Elbers heeft wat mij betreft groot gelijk waar het om de analyse gaat. Allerlei nuttige hulpmiddelen gericht op het vergroten van doelmatigheid zijn in de loop van de tijd aangesleept om een antwoord te geven op de aanhoudende kritiek op vermeende verspilling van hulpgelden. Al die resultaatmetingen en risicoanalyses, hoe nuttig ook, hebben een verstikkende deken gelegd over de sector en – wat erger is – over projecten en programma’s in het veld.
Een nieuwe strijkstok
Om de belastingbetaler te overtuigen, is er flink geïnvesteerd in alle mogelijke kunst- en vliegwerk. We willen geen strijkstok, geen misbruik, geen mislukkingen, geen corruptie – nee: we willen waar voor ons geld! Dus vluchten we in de controlemechanismen: als we nu maar precies kunnen verantwoorden wat er met het geld gebeurt, houden we de polder wel droog. Daar ontwaren we overigens een andere paradox dan de door Elbers bedoelde: om geen risico’s te nemen, steken we heel veel geld en energie in boekhoudkundige zekerheden. Maar daar zit nu juist een heel ander risico: dat we een toenemend deel van elke hulpeuro uitgeven aan controle en zekerheden. Onbedoeld is een nieuwe strijkstok ontstaan: de verantwoording kost meer dan het resultaat. Althans: de balans is onbehoorlijk scheef gaan hangen.
Heel trefzeker zijn Elbers’ conclusies als het gaat om de achterliggende waardeoriëntaties. Het probleem met technocratische hulpstukken is, dat ze allerminst waardevrij zijn. Wie zich op de bonnetjes concentreert, is minder bezig met machtsverhoudingen. Laat staan met het bewerkstelligen van veranderingen daarin. Gek genoeg gaat het debat over ontwikkelingssamenwerking al decennia lang niet meer over de doelen, maar louter over de middelen. En vooral over de verantwoording.
Wie definieert ontwikkeling?
Hier past wel een kritische kanttekening, of zelfs een leerpunt: hoe heeft het zo ver kunnen komen? Hoe heeft New Public Management zo veel terrein kunnen winnen? Had de ‘old school’ geen antwoord op de legitieme vragen die opkwamen? En waren er geen andere benaderingen voorhanden? Ik weet de antwoorden niet, maar vrees dat er veel instrumenten bij gebrek aan beter maar zijn overgenomen uit het bedrijfsleven. Net als in het onderwijs en de zorg. Met als gevolg dat we steeds beter iets kunnen meten, maar steeds minder onder woorden kunnen brengen wat dat ‘ iets’ dan wel is. Ontwikkeling. Maar hoe definiëren we dat? Nog fundamenteler: wie definieert dat?
Als we die vragen niet onder ogen durven zien, komen we inderdaad aan de tweesprong in het denken die Elbers definieert: trots en onafhankelijk van overheden terug naar de oude waarden, of verder aan de leiband van boekhouders en bureaucraten, met meer bedrijfszekerheid voor de ngo. Wie die twee uitersten wil verenigen, komt onherroepelijk in een spagaat. Of om het nog zwaarder uit te drukken: belandt in schizofrenie. Maar het wil er bij mij niet in, dat er geen andere opties zijn dan Mussert, Moskou of de dood.
Combineren
Er is alle reden voor optimisme, voor wie out-of-the-box wil kijken en denken. De oude waarden (gevoel voor politieke verhoudingen, en dus voor macht; autonomie van maatschappelijke organisaties; vraaggestuurd werken; echt partnerschap in plaats van onderaannemerschap) zijn heel goed te combineren met veel van de praktische instrumenten die we inmiddels hebben leren beheersen en relativeren. Binnen Hivos is een toekomstdebat gestart onder de titel Future Calling. In dat debat zullen we precies dit soort vragen moeten stellen en antwoorden gaan formuleren. In alle bescheidenheid, want anders leren we er niets van. En dat is nu juist wel de bedoeling!
Jan Jaap Kleinrensink is werkzaam als Regionaal Directeur voor Hivos (standplaats Jakarta). Voorheen werkte hij bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in diverse functies (1989-2004) en als Directeur Internationale Programma’s bij Plan Nederland. Hij schreef dit artikel op persoonlijke titel.
Vindt u deze bijdrage de moeite waard? Geef ons dan uw fair share.
Doe een donatie via Paypal
Neem een abonnement en blijf op de hoogte van alles wat er speelt in de ontwikkelingssector.
Beste Jan Jaap,
Waardering voor jouw artikel. Hoe heeft het zover kunnen komen, vraag je terecht. Jij hebt een deel van die ontwikkeling zelf meegemaakt toen we allerbei voor het ministerie werkten en mede erbij stonden toen al deze regels en procedures werden geintroduceerd. De kern van de bemoeienissen met de interne voortgang van de financiering van het maatschappelijke middenveld vindt zijn oorsprong bij FEZ (directie Financiel en Economische Zaken) op het ministerie, goedgekeurd door de inhoudelijke directie. Omdat het over een geleidelijke introductie gaat, hebben we daar onvoldoende bij stil gestaan, bij de gevolgen voor de organisaties. Voor degenen die me nog kennen uit die tijd weten dat ik me verzet heb tegen deze betutteling en verschillende keren redelijk cynisch heb uitgelaten. Het antwoord van FEZ en het management van DGIS was steenvast dat de organisaties en de programmas er beter van werden. Een nooit bewezen stelling. Het ging zelf zover dat sommigen bij FEZ van mening waren dat het gehele project en programma management wel overgeheveld kon worden naar FEZ. Gelukkig is dat nooit gebeurd. Wat was de reactie van het maatschappelijke middenveld: gewoon laten gebeuren. Wat zeiden de deskundigen op het ministerie: valt toch niet tegen te houden. En wat wilde de politiek. Die was doodsbang voor de kritiek van het weggegooide geld en stelde dat alles onder controle was, er aparte rapportage verplichtingen waren gekomen. Minister Koenders ging zelfs zover door op TV te verklaren over de middelen voor de noodhulp voor Haiti dat elke cent goed besteed gaat worden. Op een grotere leugen heb ik een politicus later niet meer kunnen betrappen. Hij had ook kunnen stellen dat in zo’n chaotische situatie er van alles mis zal gaan, dingen verkeeerd terecht zullen komen maar dat er alles aan gedaan zal worden om dat binnen de perken te houden. Er was tenslotte geen functionerende overheid meer. Die lag echt fusiek helemaal plat, de ministeries waren letterlijk ingestort. Maar ja zo’n uitspraak moet je wel durven maken net nadat er in Nederland weer tientallen miljoenen zijn opgehaald. Ook Karimi vertelde tijdens de actie voor de TV dat elke cent goed besteed en verantwoord zal worden. Zij kon weten en wist dat het zo niet zou lopen in Haiti. Maar ook zij jokte publiekelijk voor de TV. Het gaat zelfs in de laatste evaluatie, zover de regering de schuld te geven van een niet efficiente aanpak. Tja,wat wil je als de miljarden naar het maatscahappelijk middenveld gaat en de meeste buitenlanders voor deze organisaties werken en (daardoor) de overheid geen bekwame mensen meer heeft. Welke (onuitgesproken) interventie ethiek domineert hier? Weet jij het?
[Reageer op deze reactie]
Beste Jan Jaap
Het lijkt me redelijk ongepast om evaluatie als een ‘strijkstok’ te betitelen. Organisaties als HIVOS werken met belastinggeld en daarvoor vraagt de burger en het parlement informatie over de effectiviteit. Het is eerder vreemd dat maatschappelijke organisaties zoveel moeite hebben om deze informatie te leveren.
Goede evaluaties zijn bovendien zeker niet kostbaar (binnen het MFS-! werd in totaal minder dan 1 % van het subsidiebedrag aan evaluaties uitgegeven). Het probleem is en blijft dat de meeste evaluaties niet of nauwelijks zicht geven op de bereikte resultaten. Dat lijkt ook een paradox die verklaring behoeft.
[Reageer op deze reactie]
Jan Jaap Kleinrensink Reply:
januari 19th, 2012 at 06:59
Ruerd,
Zag zojuist je reactie en heb met bonzend hart mijn eigen bijdrage herlezen: heb ik echt gezegd dat evaluaties een strijkstok zijn?
Nee. En dat heb ik ook allerminst willen zeggen. Evaluaties zijn er om van te leren (en ook om te verantwoorden, wat helaas vaak domineert). Dat hebben we hard nodig! Waar ik kritiek op heb, is de overmatige aandacht voor de boekhoudkundige verantwoording, zeker waar die ten koste gaat van de aandacht voor het veld, het doel, de machtsanalyse. Hoop dat ik me hiermee duidelijker heb uitgedrukt.
Jan Jaap Kleinrensink
[Reageer op deze reactie]
Rosemarie Jongenelen Reply:
februari 1st, 2012 at 10:44
In reactie op het gebruik van de verwarrende term ‘strijkstok’.
Al langer (zo’n jaar of 5) valt het me op dat de term strijkstok veelvuldig wordt gebruikt in discussies over ontwikkelingssamenwerking. Naar mijn idee wordt deze term verkeerd geinterpreteerd en dus verkeerd gebruikt.
Wanneer je op de website van onzetaal.nl de uitdrukking ‘aan de strijkstok blijven hangen’ op zoekt wordt duidelijk wat de betekenis daadwerkelijk is. Van oudsher wordt de term strijkstok gebruikt in situaties waarbij een verkoper (bijv. een bakker) de maten/porties die hij verkocht zo ‘handig’ afstreek dat een klant minder kreeg dan officieel zou moeten. De bakker hield zodoende bewust iets achter. Ook de strijkstok zelf was soms niet goed afgesteld.
Dit voorbeeld maakt duidelijk dat de term strijkstok gepaard gaat met het bewust/opzettelijk verstoren van een transactie. Degene die er recht op heeft ontvangt niet alles volgens afspraak/betaling.
Inderdaad, in ontwikkelingssamenwerking spreken we ook van van transacties, maar nog beter, we proberen samenwerking tussen noordelijke en zuidelijke NGOs te organiseren in partnerschappen. Samenwerking gebaseerd op gelijkwaardigheid, transparantie en wederzijds belang. Door het gebruik van de term strijkstok impliceer je het bestaan van een bijna corrupte transactie/ partner samenwerking. Het doet geloven dat in een partnerschap, Noordelijke NGOs bewust geld achter houden voor het eigen gewin/belang. Ik denk niet dat dit daadwerkelijk is wat er bedoeld wordt in de desbetreffende discussies.
Is het daarom misschien een idee om de term ‘strijkstok’ niet meer te gebruiken in de toekomst? We zullen op zoek moeten gaan naar een meer specifiekere (?) term die niet impliceert dat NGOs bewust geld wegdrukken. Termen als strijkstok vervallen vaak tot ‘zwart gaten’, tot zogenaamde vergaarbakken, die meteen weer op tafel worden gegooid als ook maar een beetje de indruk wordt gewerkt dat geld niet altijd daar terecht komt waar het zou moeten.
De sector verdient een genuanceerder beeld over geldstromen, transacties en bestedingen. Daarbij hoort een onjuist gebruikte term als ‘strijkstok’ echt niet thuis.
[Reageer op deze reactie]
Voor veel ngo’s is de verantwoording een doel op zich geworden en zijn daarin doorgeschoten. Met als gevolg dat deze organisaties een administratieve organisatie hebben staan waar menig onderneming met dezelfde omvang jaloers op zou zijn. Dit betekend niet dat de ngo’s terug moeten naar vroeger maar dat ze door moeten ontwikkelen. De administratieve organisatie / interne audit moet primair de kwaliteit van het werk dienen en niet de kwaliteit van de verantwoording. Dit zal leiden tot doelgerichte en efficiente realisatie van de doelen van de ngo.
[Reageer op deze reactie]