Vrijdagmiddagborrel: De kloof tussen innovatie en leiderschap

Door: op 21 september 2012 E-mail dit artikel | Print dit artikel

Deze week waren er veel reacties op het opiniestuk van Frank van der Linde waarin hij ervoor pleitte alle subsidies aan ontwikkelingsorganisaties stop te zetten. Marc Broere blikt terug en verbaast zich over de kloof in de sector tussen veel innovatie enerzijds en gebrek aan goed leiderschap anderzijds.

Afgelopen maandag kreeg ik na afloop van de afscheidsreceptie van Bram van Ojik op het ministerie van Buitenlandse Zaken een lift van Jack van Ham, oud-directeur van ICCO. We moesten ons haasten van Den Haag naar Amsterdam voor een vergadering waar we beiden bij aanwezig moesten zijn.

Onder leiding van Jack van Ham is ICCO enkele jaren geleden begonnen met een decentralisatieproces. Een aanzienlijk deel van de werkzaamheden van ICCO zijn inmiddels overgeheveld naar zeven regiokantoren, voor een groot deel bemand met lokale deskundigen.

Daarboven heeft ICCO regioraden ingesteld met experts en denkers uit de omgeving die de prioriteiten van het beleid van ICCO moeten bepalen. Het idee erachter was dat ICCO denkt effectiever te zijn door invloed en zeggenschap te delen en door te vertrouwen op de kracht van denkers in het Zuiden.

Tegen de stroom in

Over dit decentralisatieproces schreef ik enkele jaren geleden een Beschouwing in Vice Versa waarin ik stelde dat het moment waarop ICCO reorganiseert dapper gekozen is. In tegenstelling tot de jaren negentig, waarin volop geëxperimenteerd kon worden met ontwikkelingssamenwerking, ligt de ontwikkelingssector nu ernstig onder vuur en neemt het draagvlak af. De meeste mensen in Nederland zullen waarschijnlijk niet denken dat het overhevelen van bevoegdheden naar het Zuiden tot meer effectieve ontwikkelingshulp zal leiden. ICCO ging met haar idee dwars tegen de stroom in. Ik schreef dat ik benieuwd was hoe ICCO haar visie gaat presenteren aan de Nederlandse bevolking. En wat als de regionale raden met adviezen en beleidsvoorstellen komen die dwars tegen de wensen van de ICCO ingaan of vanuit het oogpunt van het draagvlak in Nederland uiterst riskant zijn? ‘Jack van Ham: kamikazepiloot of vernieuwer?’ stond dan ook als kop boven het artikel.

Inmiddels zijn er regiokantoren in zeven landen en zijn de verhalen die ik hoor over het decentralisatieproces van ICCO overwegend positief. Soms valt de feedback vanuit de regioraad tegen, of blijkt het net zo moeilijk te zijn om vanuit het regiokantoor in Mali naar Liberia of Sierra Leone te vliegen dan vanuit Nederland, maar over het algemeen lijkt de decentralisatie van ICCO geslaagd te zijn. Lokale deskundigen op de regiokantoren hebben vaak net iets beter begrip van de lokale context, nemen een interessant lokaal of regionaal netwerk mee en hebben ook sneller inzicht in een eventuele tweede agenda van de partnerorganisaties met wie ICCO samenwerkt.

Goed gevoel

Deze week bracht ik ook een werkbezoek aan Hivos om me door een aantal mensen te laten bijpraten over waar de organisatie zoal mee bezig is. Uit gesprekken met Josine Stremmelaar, Jaap Spreeuwenberg en Fieke Jansen kwam het beeld naar voren van een dynamische organisatie die midden in de moderne tijd staat en nadenkt over wat de snelle veranderingen in de wereld voor consequenties heeft voor de organisatie. Ook hier liep ik met een goed gevoel de deur weer uit.

Terwijl ik in de trein terug naar huis zat, bedacht ik me wel dat echte innovatie eigenlijk vooral bij de grote organisaties plaatsvindt. De ‘jong en hip organisaties’ zoals de 1%Club presenteren zich in hun uitstraling vaak als vernieuwend, maar hun vernieuwing zit toch vooral in de vorm en wijze van financiering zoeken en niet in de inhoud. Inhoudelijk richten ze zich juist opvallend vaak op klassieke hulpprojecten. In die zin is wat bij grote organisaties plaatsvindt een veel interessanter proces.

Recht uit het hart

Terwijl Jack van Ham zijn auto bestuurde en we langs de lichten van Schiphol reden, sprak hij me aan over het stuk van Frank van der Linde dat we diezelfde dag gepubliceerd hadden. Van der Linde betoogde daarin dat de enige mogelijkheid om beweging in de OS-sector te krijgen het dichtdraaien van de geldkraan was, en wel per direct. Jack vond het onverstandig dat we het stuk gepubliceerd hadden, en hij was deze week niet de enige (naast overigens in toenemende mate ook positieve reacties de afgelopen dagen).

Hoewel ik het niet met Frank eens ben dat er geen beweging in de sector zit, maakt hij wel een paar rake punten. En dan vooral het punt dat de sector alleen maar gezamenlijk in actie lijkt te komen als de eigen subsidie in het geding is. Hiermee raakt Frank aan een open zenuw van de sector.

Een belangrijke reden om het stuk te plaatsen is ook de afzender. Frank van der Linde was directeur van Fairfood en jarenlang bestuurslid van Partos. Hij staat bekend als een soms wat dwarse maar ook innovatief en inspirerend persoon. Iemand met recht van spreken dus. Jarenlang heeft Frank vanuit het Partos-bestuur aan vernieuwing proberen te werken en kwam hij er tot zijn toenemende frustratie achter dat mensen volgens hem niet wilden meebewegen en geen beslissingen durfden te nemen. Zo wilde Frank dat SNV als Partos-lid geschorst zou worden zolang toenmalig directeur Dirk Elsen zijn salaris niet onder de DG-norm zou terugbrengen. Dat was volgens Frank een goed signaal geweest om als brancheorganisatie te laten zien dat men wel degelijk zichzelf kan reguleren en excessen aanpakt indien nodig. Frank had in het Partos-bestuur regelmatig het gevoel aan een dood paard te trekken. Het was daarom een stuk recht uit het hart.

Schamen

Wat ik zelf steeds meer signaleer, is dat er een enorme kloof zit tussen de innovatie die op de werkvloer bij organisaties plaatsvindt en het officiële leiderschap binnen de sector. In een vorige Beschouwing in Vice Versa suggereerde ik ook dat vernieuwers – jong en oud – op persoonlijke titel een soort van alternatieve branchevereniging zouden moeten oprichten. Op het moment dat de sector officieel via brancheorganisatie Partos naar buiten treedt, dan is het soms – en dat hoor je letterlijk bij een toenemend aantal mensen in de sector – om je voor te schamen. Alle innovatie in de sector lijkt dan verdampt te zijn.

De insteek en toonzetting van onder Partos-vlag gevoerde campagnes, als genoeg=genoeg en #jekrijgtwatjegeeft bijvoorbeeld, hebben weinig mensen uit de sector trots gemaakt en het gevoel gegeven dat het over hún sector ging. Evenals de curieuze manoeuvre van directeur Alexander Kohnstamm om direct na het akkoord van de Kunduz-coalitie (waarbij bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking werden afgewend) opeens stoer te gaan zeggen dat het om de inhoud gaat en niet om de 0,7 procent. Een sector met elan en leiderschap had ook gewoon tijdens een discussie over bezuinigingen over de inhoud durven praten en heilige huisjes ter discussie moeten durven stellen. Ik begrijp dat het lastig is als je namens meer dan honderd organisaties moet praten, maar tegelijkertijd mag je best wat meer en gedurfder leiderschap tonen.

Kamikazepiloot

Toch nog even terug naar de autorit met Jack van Ham en de vraag of hij nu een kamikazepiloot is of een vernieuwer. Ik ben daar nu wel uit. Als het om zijn visie op de ontwikkelingssector gaat is hij een vernieuwer gebleken, kunnen we nu wel stellen. Maar toen we Amsterdam binnenreden en bij het oude Olympisch Stadion verdwaald raakten en niet wisten hoe we richting Centrum moesten komen, vertoonde Jack als autobestuurder wel degelijk trekjes van een kamikazepiloot. Een enkel rood stoplicht en teken van eenrichtingsweg werd zelfs genegeerd.Gelukkig kwamen we veilig op onze bestemming aan.

Marc Broere
Over de schrijver

Marc Broere is hoofdredacteur van Vice Versa en lokaalmondiaal. Marc Broere is auteur van verscheidene boeken over ontwikkelingssamenwerking, waaronder het in 2009 verschenen 'Berichten over armoede'.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

7 reacties op “Vrijdagmiddagborrel: De kloof tussen innovatie en leiderschap

  1. Je kan toch niet overeind houden dat een regionalisering een vorm van vernieuwing is. Consultancy bureaus gingen ICCO als 15 jaar eerder voor. Natuurlijk is het een hele klus om te regionaliseren en Jack van Ham spreekt zijn waardering uit voor zijn personeel. Prima maar daarmee verandert de inhoud en structuur nog niet. Je kan argumenteren dat ICCO daardoor dichter bij de projecten en mensen komt te staan. Maar het is de vraag of de werkwijze en inhoud daardoor verandert? Misschien dat de ICCO’s van Nederland wel het onmogelijke willen, De sympathie van de donateurs en die van de politiek. De donateur wil -schat ik in- het liefste zien dat er met het geld een schooltje gebouwd wordt, een put wordt geslagen en een ziekte wqordt genezen. Iets tastbaars en mogelijk gemaakt wordt door de particuliere donatie. De samenleving en politiek echter vragen zich hoe de belastingmiddelen worden besteed, komt het terecht waar het nodig is. Welke structurele verbeteringen worden er behaald, in hoeverre is de rijke elite in ontwikkelingslanden betrokken bij de armsten in hun eigen land, in hoeverre is het de verantwoordelijkheid van de lokale overheid om het maatschappelijke veld te versterken en in hoeverre concurreert het maatschappelijke middenveld in ontwikkelingslanden met de overheid om bekwame bestuurders? Vragen waarop het maatschappelijke middenveld in Nederland nog steeds de antwoorden schuldig is. Maar ga er maar aan staan. Om tegelijk de individuele donatuer tevreden te stellen die vanuit een morele verontwaardiging of betrokkenheid een donatie afstaat en de belasting betaler via de overheid die vraagt waartoe het allemaal leidt. Is corruptie niet het probleem. En het maatschappelijke middenveld zelf die zich langzaam maar zeker heeft uitgeleverd aan de geografische grillen en thematische voorkeuren van de overheid. Het generieke beleidstuk van het maatschapeplijke middenveld dat via Partos is gelanceerd en waarvan de directeur vond dat het toch vooral goed gelezen moest worden, is een vat vol met statements en voor een ieder wat wils. Geen donateur die het leest, laat staan een barst van begrijpt. En een overheid (en politiek) die zich afvraagt wat ze hiermee nou weer aan moet. Kortom, terug bij af. Tja, en dan komt de kreet… laten we het budget maar opheffen omdat er geen modernisering van het ontwikkelingsbeleid van de grond komt. Het discours dat maar geen discours wil worden. Frank van der Linde heeft groot gelijk. Ik heb een uitgebreid stuk geschreven (eindelijk klaar) over de modernisering van het wederzijds belang. Dat biedt ik gaarne aan om te bediscussieren. Dat gaat niet alleen over het maatschappelijke middenveld maar ook over het bilaterale en multilaterale beleid, over onze betrokkenheid bij mondiale vraagstukken, de inzet van deskundigheid en de waanzin van thematische voorkeuren.

    [Reageer op deze reactie]

  2. Beste Marc en Jack,
    Het valt me op dat deze sector zoveel tijd en energie wordt gespendeerd aan elkaar bestoken. Ik vraag me oprecht af of dit in andere sectoren die onder druk staan, zoals de kunstsector en de zorgsector, ook het geval is. Ik betwijfel het. Het is mij in ieder geval ergens anders nooit zo opgevallen en ik heb veel omzwervingen gemaakt voor ik in de OS-sector terecht kwam. Het doet me denken aan een speech die ik ooit hoorde van Mei li Vos (kamerlid van PvdA) die zei dat rechtse borrels veel gezelliger zijn dan linkse, omdat linkse mensen tijdens de borrel het debat uit de kamer voortzetten. Of aan de woorden van Wouter Bos, die zei dat linkse mensen zich solidair voelen met mensen die ze helemaal niet kennen, soms ten koste van de mensen om hen heen, zoals hun gezin en vrienden. En dat rechtse mensen zich bekommeren om de mensen die dicht bij hen staan. Karikaturen misschien, maar er zit wel een kern van waarheid in. En als je dan bedenkt dat de OS-sector vooral uit links georiënteerde mensen bestaat….
    Marc, je hebt misschien een punt, en Frank ook, maar ik vraag me wel af of elkaar bestoken nu is wat de sector nodig heeft. Dat hebben we namelijk al heel lang gedaan en heeft ons nog niet veel opgeleverd. Het lijkt bijna een patroon geworden. Van Partos kun je veel zeggen en misschien allemaal terecht, maar wat ik er ook bespeur is een intentie tot verbinding met en tussen de leden. Ze kiest misschien niet voor innovatief en gedurfd leiderschap, maar voor dienend en verbindend leiderschap. Ze probeert namens de sector één stem naar buiten te brengen, wat met deze eigenwijze achterban behoorlijk lastig is . Ook legt Partos haar oor te luisteren bij de sector, alleen horen zij wellicht andere dingen dan jij, Marc, als hoofdredacteur van het vakblad, die ook zijn oor te luisteren legt. Misschien een idee om eens, buiten deze site, met elkaar in gesprek te gaan over de trends die jullie beiden bespeuren en dit dan op een constructieve manier naar buiten te brengen. Want het vertrouwen waar Jack het over heeft, is nu juist misschien nodig in elkáár. De sector heeft al genoeg criticasters, daar hoeven we ons zelf niet aan toe te voegen.

    [Reageer op deze reactie]

    janneke Reply:

    ps, over leiderschap gesproken, samen met enkele anderen uit de sector denk ik een conferentie uit over dit onderwerp. Mensen die zin hebben om mee te denken en doen, laat het me weten!

    [Reageer op deze reactie]

    Frank van der Linde Reply:

    Beste Janneke,

    Je raakt met je feedback de kern van het probleem. En inderdaad, rechtse borrels zijn heel anders. Ik kom zelf uit het bedrijfsleven (waar veel meer rechtse borrels zijn dan in de OS-sector) en toen ik 11 jaar geleden ‘overstapte’, was dat echt een cultuurshock (nu zijn de twee werelden wel iets meer naar elkaar toegegroeid gelukkig).

    De reden dat de OS-sector door praat tijdens borrels, is dat er te weinig beslissingen worden genomen. En daarvan uit komen ook de frustratie en irritaties en uiteindelijk ook de criticasters. Neem nou de gedragscode van Partos. Toen ik vijf jaar geleden in het Partos bestuur stapte, werd er al over gesproken dat die vernieuwd zou moeten worden. Er is nu nog steeds een commissie mee bezig. We blijven maar praten en praten en praten en iedereen betrekken. Wat we nodig hebben is daadkracht.

    In het bedrijfsleven gaat het zo. Er wordt bepaald dat het anders moet, er wordt een plan gemaakt en ingevoerd… Soms gebeurd dit process zeer autoritair (Apple), soms met meer involvement… En gelukkig wordt er veel meer dan vroeger nagedacht over bijvoorbeeld de mensen die overbodig zijn geworden (een groot goed, bewerkstelligd door de vakbonden etc), maar het plan wordt wel voortvarend doorgevoerd. dat MOET het bedrijfsleven ook wel, want anders prijs je je zelf uit de markt. Dat vond ik ook heerlijk aan dit kabinet: daadkracht!! (…al heb ik nooit VVD, PVV of CDA gestemd).

    Dus doordat we maar blijven praten en praten, en te wenig daadkracht hebben, komen we dus ook in deze situatie terecht. Heel erg helaas. De oplossing is niet deze discussie niet meer voeren (helaas openbaar, want met interne discussie en conferenties komen we niet voldoende verder), maar beslissingen nemen, daadkracht tonen, de sector hervormen… En het moet nu, anders ligt het subsidiekader vast tot 2020… Vandaar dat ik me dit najaar krachtig in het debat zal mengen…

    Groetjes,

    Frank

    [Reageer op deze reactie]

    janneke Reply:

    Hoi Frank,

    Maar daar ben ik het helemaal mee eens, dat er teveel gepraat wordt..Dus die conferentie wordt uiteraard anders ;-) ..En misschien heb je gelijk met dat gebrek aan daadkracht. Maar ik vind dat zaken soms zo tegenover elkaar worden gezet: zo van: kijk die eens innovatief zijn en kijk die eens tekortschieten.. Daar geloof ik niet in als middel tot verandering. En als jij je krachtig in het debat gaat mengen, kom dan meteen met een idee voor een koers, want anders blijft het zo en wordt het debat alleen grimmiger, denk je niet?

  3. Als je veel vertrouwen geeft aan je medewerkers gaat het meestal goed en zij hebben dus dat decentralisatieproces gedragen en met succes uitgevoerd. Ook als dat in veel gevallen hun baan bij Icco in Nederland kostte. Daar neem ik nog steeds mij pet voor af. Het is wel beroerd dat een dergelijke inzet en vernieuwing door de staatssecretaris werd ” beloond ” met 43 % korting op de jaarlijkse subsidie. Deze is vervolgens versnipperd en verdeeld over vele organisaties. Misschien dat Frank eens kan pleiten voor een deugdelijk onderzoek naar wat deze exercitie heeft opgeleverd aan werkelijke vernieuwing , of misschien wel wat deze operatie heeft gekost zonder werkelijk resultaat.
    Ja En Marc, als je navigeert naast de bestuurder moet je wel een beetje opletten anders kom je nooit op de plaats van bestemming :-)
    Jack van Ham

    [Reageer op deze reactie]

Vindt u deze bijdrage de moeite waard? Geef ons dan uw fair share.

Doe een donatie via Paypal

Neem een abonnement en blijf op de hoogte van alles wat er speelt in de ontwikkelingssector.

Klik hier voor een abonnement