Boekrecensie: Mogelijkheden scheppen

Het vrije markt paradigma, dat al lange tijd de wereld domineert, lukt het nog altijd niet om een rechtvaardige wereld te creëren zonder armoede en ongelijkheid. Integendeel. Tijd voor een nieuw paradigma? Hans Beerends, auteur van diverse boeken over de geschiedenis van de derdewereldbeweging, recenseert het onlangs verschenen boek van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum Mogelijkheden scheppen: Een nieuwe benadering van de menselijke ontwikkeling.

Volgens de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum heeft het heersende denken een ontwikkelingsbeleid opgeleverd waarin nauwelijks enige aandacht besteed wordt aan de meest elementaire menselijke behoeften: waardigheid en zelfrespect. Zij pleit daarom voor een nieuw paradigma.

Paradigmaverschuiving

Binnen wetenschap en filosofie is een paradigma een samenhangend stelsel van modellen en theorieën waarbinnen de werkelijkheid geanalyseerd en beschreven wordt. Volgens wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn (1922 – 1996) functioneert een wetenschappelijke theorie altijd binnen een bepaald denkkader tot het moment aanbreekt dat een reeks nieuwe inzichten niet meer binnen het bestaande denkkader in te passen zijn. Op dat moment ontstaat er een strijd tussen een groep wetenschappers die een nieuwe theorie ontwerpen en een groep die de oude theorie blijft verdedigen. Wanneer die nieuwe theorie de overhand krijgt spreekt men over een nieuw paradigma. Een bekend voorbeeld is de paradigmaverschuiving in de 16e eeuw toen astronomen ontdekte dat niet de aarde maar de zon het centrum was van de kosmos.

Paradigmaverschuivingen doen zich echter niet alleen voor in de natuurwetenschappen, ook in de wetenschappen die zich bezighoudt met de  verhouding tussen mensen leiden nieuwe inzichten tot nieuwe denkkaders. De slavernij die nog maar 150 jaar geleden werd afgeschaft kon zich niet alleen handhaven door grove onderdrukking; deze arbeidsverdeling werd ook met filosofische, theologische en natuurwetenschappelijke argumenten verdedigd. Kortom het paste binnen een bepaald paradigma.

Hetzelfde geldt voor de achterstelling van de vrouw. Tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw werd ‘wetenschappelijk aangetoond’ dat vrouwen gezien hun fysieke en psychische zwakte niet geschikt waren om een leidende rol te spelen in de maatschappij. Kortom die achterstelling, die overigens niet zo genoemd werd, paste in een bepaald denkkader. Zowel bij de slavernij als bij de achterstelling van de vrouw kregen, mede door de strijd van de onderdrukten zelf, nieuwe inzichten de overhand en ontstond een nieuw paradigma.

Armoede als paradigma

Ook de mondiale armoede en de grote tegenstelling tussen rijk en arm in grote delen van de wereld past binnen een natuurwetenschappelijk, economische, filosofisch en cultureel denkkader. Binnen dat denkkader is het systeem van de vrije markt noodzakelijk om een permanente economische groei te garanderen. Die economische groei mag op geen enkele wijze door wetten of regelgeving belemmerd worden want economische groei, zo luidt de theorie, leidt uiteindelijk tot welvaart voor iedereen.

Dat de  eenzijdige en overdreven nadruk op economische groei heeft geleid tot schrijnende armoede voor een vijfde van de wereldbevolking wordt binnen het bestaande denkkader gezien als een ‘natuurlijke’ onontkoombaarheid die alleen op te lossen is door nog harder te groeien. Het bestrijden van hongersnoden, het geven van ontwikkelingshulp en het geven van economische adviezen aan regeringen van arme landen is binnen het ‘vrije markt denken’ weliswaar mogelijk maar altijd binnen het denkkader van het bestaande paradigma.

De meetlat van de vrije markt

Het meten van welvaart wordt binnen het vrije markt paradigma gedaan door de hoogte van het bruto nationaal product (bnp). Hoe meer een land produceert, hoe hoger het bnp en hoe hoger het bnp hoe meer welvaart er in potentie aanwezig is voor de inwoners van dat land. De hoogte van het bnp zegt echter niets over de verdeling van de welvaart in het betreffende land.

Volgens de ideologen van de vrije markt zal een hoog bnp er vroeg of laat toe leiden dat ook de armen zullen profiteren van de toename van welvaart door het zogeheten trickle down effect. Ondanks het feit dat economisch-statistisch onderzoek heeft aangegeven dat dit slechts zeer ten dele het geval is, blijven ideologen van het bestaande paradigma hun geloof in een naar beneden druppelende welvaart verdedigen.

Tegen dit geloof keerden zich een aantal economen en filosofen waaronder Amartya Sen en Martha Nussbaum. Vrucht van dit verzet is dat sinds begin jaren negentig door het undp (United Nations Development Program) jaarlijks een human development index (hdi) wordt uitgegeven. In deze Index wordt de welvaart van een land berekend op basis van de toegang van de bevolking tot onderwijs, tot gezondheidszorg, tot basisbehoeften aan onderdak, tot voedsel en tot schoon drinkwater.

Als je de staatjes van het bnp en de hdi naast elkaar legt zie je landen met een hoog bnp en een laag hdi, en andersom. De introductie van het hdi kan je beschouwen als een laatste poging van het vrije markt paradigma om met een kleine correctie het bestaande paradigma in stand te houden, je kan het ook zien al een eerste stap in de richting van een nieuw paradigma.

Een nieuwe benadering

Dat laatste doet Martha Nussbaum. In haar boek Mogelijkheden scheppen beschrijft zij dat honger en armoede niet alleen een kwestie is van een slechte verdeling van inkomsten, maar ook en gelijk daarmee opgaand een kwestie van het negeren en blokkeren van de mogelijkheden die mensen bezitten om zich te ontworstelen aan armoede.

Overheden, zo stelt Nussbaum, ‘hebben de taak om mensen in staat te stellen om een waardig en minimaal florerend leven te leiden.’ Om dit te bereiken behoort een fatsoenlijk politiek bestel burgers te voorzien van een tiental essentiële mogelijkheden of zoals zij dat noemt capabilities. De tien mogelijkheden, die overheden moeten voorzien, komen ons als burgers van een verzorgingsstaat bekend voor. Het gaat over recht op gezondheid, onderwijs, lichamelijke onschendbaarheid,  mogelijkheid tot liefde en hechting aan medemensen, vrijheid van meningsuiting, recht op veiligheid, mogelijkheid tot het aangaan van sociale banden en eigendomsrechten.

De ondertitel van Nussbaum’s boek luidt: Een nieuwe benadering van de menselijke ontwikkeling. Maar als je bovenstaand lijstje bekijkt zie je op het eerste gezicht weinig nieuws. Het nieuwe in haar betoog is dat zij het paradigma van menselijke waardigheid niet ziet als een compromis van de strijd tussen een arme en een rijke klasse, maar vanuit haar liberale denken als een logische conclusie na het aantoonbare faillissement van het bestaande vrije markt paradigma.

In discussie met…

Het bestaande paradigma is in staat economische groei en winstmaximalisatie te bevorderen, maar faalt in haar pretentie om economische groei en winstmaximalisatie uiteindelijk ten goede te laten komen aan iedereen. Het interessante in het betoog van Nussbaum is dat zij in discussie gaat met een reeks filosofen en economen die nog steeds in de mythe van het vrije markt paradigma geloven, en met filosofen die weliswaar met de noodzaak van een nieuw paradigma instemmen, maar daar een andere interpretatie aan geven. Met reeksen uitspraken laat Nussbaum zien dat ook het liberale vrije markt paradigma ooit begonnen is als een economisch model wat gericht was op het creëren van een rechtvaardige samenleving.

Adam Smith bijvoorbeeld, grondlegger van de moderne economie schreef eerst The Theory of Moral Sentiments voordat hij aan zijn beroemde standaardwerk The Wealth of Nations begon. Volgens Adam Smith kan het verstandig nastreven van de burger van zijn eigen belang leiden tot de meest rechtvaardige samenleving mits dat eigen belang geplaatst wordt in het kader van de verantwoordelijkheid van de burger voor anderen. De rechtvaardiging van de groeiende inkomenskloof tussen rijk en arm met verwijzing naar het  natuurlijke recht van de sterkste is dan ook in flagrante tegenspraak met de oorspronkelijke liberale beginselen.

Een hoopvol boek

Boeiend tenslotte is ook dat Nussbaum haar tegenstanders niet beschouwd als slechte uitbuiters maar als domme achterlopende wetenschappers die de tekenen van een nieuwe tijd niet verstaan. Dwars door alle hoofdstukken heen wordt ook duidelijk dat het door Nussbaum aangeprezen paradigma van menselijke waardigheid niet iets is wat zo maar uit de lucht komt vallen. De vele filosofen en economen die, in onderlinge discussies, zoeken naar een juiste uitwerking van het paradigma van menselijke waardigheid vinden gehoor bij een aantal progressieve regeerders en bestuurders, bij internationale instellingen, van de verenigde naties en bij een groeiend inzicht in de publieke opinie dat het doorgaan op de huidige weg destructief is.

Voor al diegenen die zich inzetten voor een meer leefbare wereld is dit een hoopvol boek. Maar ook voor al diegenen die zich niet inzetten voor een leefbare wereld en voor diegenen die de huidige wereld al leefbaar genoeg vinden is dit een hoopvol boek, alleen weten ze dat nog niet.

 

Over de schrijver

Hans Beerends was medeoprichter en coördinator van de Wereldwinkelbeweging en voorzitter van het milieu/derde wereldsamenwerkingsverband Honger Hoeft Niet. Hij schreef de boeken 'De Nederlandse ontwikkelingshulp in discussie (1977), Dertig jaar Nederlandse ontwikkelingshulp (1981), De Derde Wereldbeweging ((1993), Weg met Pinochet, een kwart eeuw solidariteit met Chili (1998), De Bewogen Beweging -vijftig jaar mondiale solidariteit (2004, met Marc Broere), Om de schoonheid van het aards bestaan (2011 een biografie van zijn vader Jan Beerends) en Tegen de Draad in, een beknopte geschiedenis van de DerdeWereldbeweging (2013)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

1 reactie op “Boekrecensie: Mogelijkheden scheppen

  1. Wat een prachtige slotzin: “Maar ook voor al diegenen die zich niet inzetten voor een leefbare wereld en voor diegenen die de huidige wereld al leefbaar genoeg vinden is dit een hoopvol boek, alleen weten ze dat nog niet.”

    [Reageer op deze reactie]

Vindt u deze bijdrage de moeite waard? Geef ons dan uw fair share.

Doe een donatie via Paypal

Neem een abonnement en blijf op de hoogte van alles wat er speelt in de ontwikkelingssector.

Klik hier voor een abonnement