Iedere vrijdagmiddag meet Vice Versa de temperatuur in de sector. Met vandaag aandacht voor vernieuwing. Marc Broere was donderdagavond bij de winterborrel van WO=MEN en zag dat het goed was. Ook de bijdrage van JongOS aan het debat over de toekomst van de ngo’s was heel verfrissend. Mocht er een MFS-3 komen, dan zouden vooral dynamische en vernieuwende organisaties moeten worden toegelaten in plaats van de usual suspects.

Gisteravond was ik bij de winterborrel van WO=MEN in Den Haag. In een volgepakte bovenzaal van café Luden waren meer dan honderd mensen bijeengekomen en het was een sprankelende bijeenkomst. Een aantal usual suspects uit de os-sector, maar zeker net zo veel mensen uit ‘omringende sectoren.’ En dat werkt altijd inspirerend.

Zo werkt WO=MEN namelijk niet alleen met ontwikkelingsorganisaties en het ministerie van Buitenlandse Zaken, maar ook met het ministerie van Defensie, met bedrijven en heeft het eveneens individuele leden. WO=MEN was verantwoordelijk voor de meest succesvolle lobby richting het ontwikkelingsbeleid van staatssecretaris Knapen, namelijk die over gender. Zelfs tijdens het debat gisteren, over de uitfasering van het bilaterale beleid uit een aantal landen, kwam het woord gender af en toe voorbij.

Als dank werden tijdens de borrel op een positieve manier een aantal mensen in het zonnetje gezet: zij kregen een award. Kamerleden Kathleen Ferrier, Ingrid de Caluwé, Wassila Hachchi en Jeroen de Lange kwamen met zichtbaar genoegen naar voren om deze in ontvangst te nemen en benadrukten nog eens het belang van een goed genderbeleid. Ook staatssecretaris Knapen maakte zijn opwachting en werd in het zonnetje gezet voor zijn inspanningen op het terrein van gender.

Daar waar de ontwikkelingssector er als geheel niet in slaagt om een positief gevoel te kweken en ook aandacht te vestigen op dingen die wél de goede kant op gaan, slaagt het team van WO=MEN daar juist heel goed in. Zelfs het gezicht van de parlementaire journalistiek in Nederland, Ferry Mingelen van Nieuwsuur, was op de borrel en vermaakte zich uitstekend. Ook dit was een knappe prestatie van WO=MEN, want het gebeurt tegenwoordig eigenlijk vrijwel nooit meer dat ontwikkelingssamenwerking de aandacht van Nieuwsuur weet te trekken.

Inspirerend en positief geladen stukken

Een ander netwerk waarvan ik afgelopen week erg van onder de indruk was is JongOS.
Van dit jongerennetwerk zijn ongeveer 1300 jongeren uit de sector lid. Allang niet meer alleen van de traditionele ontwikkelingsorganisaties, inmiddels ook jongeren die bij bedrijven werken en zich onderdeel voelen van de steeds ruimer wordende definitie van de ontwikkelingssector. Zowel op OneWorld.nl als op de website van Vice Versa kwamen ze met inspirerende en positief geladen stukken die een duidelijke toegevoegde waarde hadden aan het debat over de toekomst van ontwikkelingssamenwerking.

Namens het netwerk schreven Annabel Meurs, Maarten Kuijpers en Vanessa Nigten dat een steeds belangrijker wordende rol het leggen van (internationale) verbindingen is met en tussen uiteenlopende gemotiveerde individuen die willen opkomen voor mondiale ontwikkeling en rechtvaardige toegang tot internationale publieke goederen voor iedereen. Er bestaat een hele garde aan jonge vernieuwers die zich op persoonlijke titel inzetten voor mondiale ontwikkeling. Maatschappelijke organisaties moeten ook steeds meer ingang creëren voor I participate. Er komt een nieuwe generatie die zelf de producent van verandering wil zijn en minder overlaat aan een professionele organisatie. Dit spreekt onder meer de jonge generatie aan, waarvan het idealistische deel ook wel wordt aangeduid als de involve me generatie.

Vorig jaar organiseerde JongOS, A Call 2 Action. Uit dit actiejaar – met ontstane groepen die nu zelfstandig opereren – valt volgens de auteurs te leren dat Nederlanders bereid zijn zich actief in te zetten voor mondiale ontwikkeling wanneer activiteiten aansluiten bij hun leefwerelden. Laagdrempelig en transparant, gebruikmakend van alle kansen die het internet biedt, stellen zij concrete doelen op die praktische onderwerpen aanpakken. Het blijft niet bij het eigen wereldje, maar betrekt allerlei partijen om ruimte te bieden aan nieuwe ideeën en een breed gedragen beweging te creëren. De overheid doet er goed aan dit soort ontstane bewegingen te stimuleren, vinden ze, bijvoorbeeld in de vorm van startkapitaal.

Zoeken naar de dynamiek

En dat brengt mij op het punt dat ik vandaag wil maken. Het is nog niet duidelijk of er nog een MFS-3 komt en wat er na 2015 gaat gebeuren met overheidsfinanciering aan maatschappelijke organisaties. Dat er 20 allianties geld gaan krijgen, zoals nu, lijkt echter onwaarschijnlijk. Dat het weer de traditionele vier OxfamNovib, Hivos, ICCO, Cordaid zullen zijn, lijkt niet meer te verkopen en zou – ondanks dat ik nog steeds van mening ben dat het oude systeem van vier medefinancieringsorganisaties uitstekend was – een stap terug zijn.

Laat de overheid in deze discussie vooral gaan zoeken daar naar waar de dynamiek zit. En die dynamiek zit op dit moment vooral bij organisaties die anders georganiseerd zijn dan traditionele ontwikkelingsorganisaties. Dan kom je uit bij organisaties als WO=MEN of JongOS/A Call 2 Action. Bij het establishment uit de sector blijft de houding veelal nog te defensief en als de sector dan een keer gezamenlijk in opstand komt, zoals vorig jaar bij Genoeg=Genoeg, blijkt ook dat men er niet meer in slaagt om de juiste toon aan te slaan en de juiste voelsprieten met de samenleving te hebben.

Ik zou zeggen: de eerste kandidaat voor een eventueel nieuw MFS-3 is bekend: JongOS. Vanuit A Call 2 Action kunnen de actieplannen verder worden ingevuld en dan ligt er iets vernieuwends op tafel wat de sector de broodnodige vitamines geeft dat het zo hard nodig heeft.

In ruim driekwart van de wereld wordt veel informatie vergaard uit de context. Alles is informatie; niet alleen de gesproken woorden. Nederlanders komen uit een lage context cultuur. Ons vallen dergelijke subtiliteitenniet 1-2-3 op, stelt Yvonne van der Pol, en ze doen er hier ook minder toe. Dat maakt dat ons gedrag internationaal wel eens wordt ervaren als dat van een ‘olifant door de porseleinkast’.

Door Yvonne van der Pol

Ik blader door oude tijdschriften over ons vakgebied, scan wat, lees wat en gooi het blad dat ik in handen heb al bijna bij het oud papier, als ineens mijn oog op een foto valt. Ik kijk even goed en sla het tijdschrift dicht, maar pak het er na een paar minuten toch weer bij. Waarom blijft mijn oog op deze foto hangen? Wat zie ik hier eigenlijk?

Vijf mannen in bespreking

Laat ik proberen het beeld zo goed mogelijk te beschrijven. Vijf mannen zijn met elkaar in gesprek. Ze zitten in een lichte ruimte met op de achtergrond wat boekenkasten en houten tafels met papieren. Uit het artikel leid ik af dat het in Afrika is. Het is vast warm, alle ramen staan wijd open. Uiterst links zit een wat oudere blanke man in een lang Afrikaans gewaad op een stoel. Naast hem zit een Afrikaanse jonge man in smetteloos krijtstreeppak en daarnaast twee ook jong ogende Afrikaanse mannen in een vergelijkbaar gewaad als meneer één op dezelfde houten stoelen. En uiterst rechts een blanke jongeman in spijkerbroek en overhemd: op de grond! Hij zit in kleermakerszit, een voetzool zichtbaar.

Intrigerende interactie

De onderlinge interactie tussen de vijf mannen intrigeert me. Wie is wie? Wie heeft/hebben het voor het zeggen?  En waarom zit deze blonde jongeman op de grond? Nota bene pal voor een stoel. De vier mannen kijken omlaag naar hem, hij lijkt aan het woord. Hij zit op het vloerkleed, er liggen nog wat papieren en hij heeft een pen in zijn hand. Heeft het op de grond zitten een functie? Of zit de stoel niet goed en heeft hij misschien last van zijn rug? Of kan ik dit ook anders interpreteren? Ik weet het niet. Maar wat belangrijker is: waarom heeft deze man gekozen voor een positie op de grond voor dit overleg? En hoe werkt die ruimtelijke positionering door in hun interactie?

Hoge vs lage context communicatie

Ruimte is een cruciale factor die in het contact met mensen uit andere culturen heel anders beleefd kan worden en (onbewust) voor allerlei ruis in de communicatie kan zorgen. Wie waar zit luistert nauw in hoge context culturen. Nederlanders komen uit een lage context cultuur, ons vallen dergelijke subtiliteiten niet 1-2-3 op en ze doen er hier ook minder toe. Dat maakt dat ons gedrag internationaal wel eens wordt ervaren als dat van een ‘olifant door de porseleinkast’. Al kennen óók wij een tafelschikking bij formele diners en zit bij officiële ontmoetingen de directeur aan het hoofd van de tafel.

Discongruentie

In ruim driekwart van de wereld wordt veel informatie vergaard uit de context: wie als eerste plaatsneemt, wie volgt, wie waar gaat zitten, maar ook hoe laat je arriveert, hoe lang je blijft, wat je meeneemt etc etc. Alles is informatie; niet alleen de gesproken woorden. Die informatie uit de context kan zelfs als belangrijker beschouwd worden! Zeker als die contrasteert met de woorden die gesproken worden: bij discongruentie geven de non-verbale signalen de doorslag!

Communicatieve ruis

Als je je daar niet van bewust bent en, even gechargeerd gezegd, plompverloren op de grond gaat zitten gewoon omdat jij daar lekker zit, dan doorbreek je zeer waarschijnlijk de sociale conventies. Zichtbare voetzolen kunnen zelfs als neerbuigend en aanstootgevend worden beschouwd. Dat is communicatieve ruis die je zelf kan voorkomen. Juist in de spaarzame momenten dat je samen bent voor overleg met je counterparts, zou het om die belangrijke inhoud moeten gaan waar jij als IS-professional voor staat. Als basis hoort daar sensitiviteit voor non-verbale signalen bij en het vermogen om te reflecteren op je eigen gedrag en het effect daarvan op de interactie. Overigens geldt dat ook buiten werktijden. Dus stel jezelf tijdens je verblijf bij je partnerorganisaties de vraag: hoe zit ik erbij vandaag en communiceert dat een beetje?

Vandaag en morgen ontmoeten ministers uit de hele wereld elkaar in Genève bij de Wereldhandelorganisatie (WHO). Al sinds 2001 onderhandelen zij over een handelsregime dat goed is voor ontwikkelingslanden, de zogenaamde DOHA ronde. De kerstboodschap van naastenliefde klinkt uit de luidsprekers op vliegvelden en in hotels. Zullen de onderhandelaars die boodschap eindelijk eens op zichzelf betrekken? Zullen WHO directeur generaal Pascal Lamy en de onderhandaars van westerse landen, wetend dat er honger is in de wereld, eindelijk hun eis voor volledige vrijhandel inslikken? Ik hoop het, maar ik ben bang van niet.

Ontwikkelingslanden zijn allemaal een beetje anders. Het ene land produceert genoeg eten voor de eigen bevolking en de export. Een ander land exporteert grondstoffen en kan daarmee voedsel op de wereldmarkt kopen. Een derde land heeft geen van beiden.

Rijke landen, met de Verenigde Staten voorop, lijken nog steeds van mening, dat vrijhandel voor alles de oplossing is. Toevallig is die oplossing ook nog eens het meest aantrekkelijke voor die rijke landen. Ze krijgen dan vrije toegang voor westerse producten op markten van ontwikkelingslanden.

Ik begrijp niet dat zij anno 2011, terwijl de wereld zich geconfronteerd ziet met voedseltekorten, nog steeds alleen voor een korte termijn belang van grotere afzetmarkten gaan.

Hoge invoerrechten

Door de toename van de wereldbevolking wordt het steeds moeilijker om alle monden in de wereld te voeden. Arme, voedselimporterende landen kunnen de marktprijzen niet meer betalen. Er wordt wereldwijd genoeg eten verbouwd, maar boerenbedrijven in ontwikkelingslanden worden op hun eigen markt weggeconcurreerd door goedkope producten uit het Westen. Boeren in deze landen die voor de internationale markt produceren moeten de ruimte krijgen om hun producten daar ook te mogen afzetten, zonder geconfronteerd te worden met hele hoge invoerrechten.

Ontwikkelingseconomen zijn het ervoer eens; afbouw van handelsverstorende subsidies, het recht voor ontwikkelingslanden de eigen markt te beschermen en de opbouw van duurzame productieketens is nodig om boerenbedrijven in ontwikkelingslanden een stevigere basis te geven. Dan komen regeringen van arme landen niet in de verleiding om grote arealen landbouwgrond te verkopen aan buitenlandse mogendheden, die er gewassen voor biobrandstoffen opzetten.

Enkele reis

Ik weet dat het roepen in de woestijn is, maar WHO regels zouden houvast moeten geven voor duurzame handel in, tussen en met ontwikkelingslanden. Handel die voedselproductie in arme landen stimuleert in plaats van afremt. Het is onvoorstelbaar dat de Westerse onderhandelaars al tien jaar zulk onverantwoordelijk gedrag vertonen.

Als zij de kerstboodschap niet begrijpen, als zij opnieuw de kans op eerlijke wereldhandelsverdragen laten schieten, dan kunnen ze wat mij betreft vanuit Genève een enkele reis naar huis boeken en niet meer terug komen. Laat dan de verantwoordelijkheid voor eerlijk delen in de wereld maar aan een nieuwe generatie over!

Judith Sargentini, Europarlementariër voor GroenLinks

Iedere vrijdagmiddag bespreekt hoofdredacteur Marc Broere actuele ontwikkelingen in de sector. Met vandaag een vooruitblik op de eerste avond van de serie Oude Meesters, Jonge Honden die volgende week woensdag van start gaat en waarin oude en jonge ontwikkelingswerkers met elkaar in gesprek gaan.

Komende woensdagavond is het zover: de eerste aflevering van Oude Meesters, Jonge Honden. Een programma van lokaalmondiaal en Vice Versa waarin we oude meesters uit de ontwikkelingssector in gesprek laten gaan met jonge talenten. We denken dat dit past in de doelstellingen van Vice Versa. Met Vice Versa pretenderen we niet alleen dat we ‘weten wat er speelt’ in de ontwikkelingssamenwerking, maar willen we ook bijdragen aan het lerend vermogen van de sector. We vragen de oude meesters hun levenslessen over te dragen aan de jonge talenten, maar ook om te luisteren naar wat de jonge generatie hén te zeggen heeft.

De eerste aflevering van komende woensdag gaat over mondiale solidariteit. Daarna volgen er nog avonden over onder andere Noodhulp (op de Afrika Dag van de Evert Vermeer Stichting), het echte veldwerk in ontwikkelingslanden, en ook wetenschappelijk onderzoek op het terrein van ontwikkelingssamenwerking.

Voorlieden

De oude meesters van komende woensdag zijn Sietse Bosgra en Hans Beerends.  Sietse was een van de voorlieden in de strijd tegen de apartheid in Zuid-Afrika. Hij is al zijn hele leven aan het strijden tegen onrecht. Dat begon al in de schoolbanken toen hij weigerde het Nederlandse volkslied mee te zingen uit protest tegen de politionele acties van ons land in Indonesië. Later werd hij actief rond de Frans-Algerijnse oorlog en werd hij de voorman van de solidariteitsbeweging met het onderdrukte volk van Angola. Maar vooral bekend werd hij als aanvoerder van het Komitee Zuidelijk Afrika dat in de jaren zeventig en tachtig spraakmakende acties voerde tegen de apartheid in Zuid-Afrika.

Ook nu hij tegen de tachtig loopt is Sietse nooit op zijn lauweren gaan rusten. De strijd voor een betere wereld kent geen pensioengerechtigde leeftijd, zo lijkt het. Op dit moment is Sietse actief voor de Palestijnse Zaak en de afgelopen weken zag ik overal opiniestukken van hem opduiken waarin hij de pro-Israël houding van het Nederlandse kabinet bekritiseerde.

Ik kan me de acties van het Komitee Zuidelijk Afrika en de Anti-Apartheidsbeweging Nederland nog goed herinneren. In de laatste uitgave van Vice Versa zegt Hans Beerends er dit over: ‘Het mooie aan de jaren zeventig en tachtig vond ik dat de publieke opinie in Nederland het stapje voor stapje meer met ons eens werd. In steeds bredere kringen werd er schande gesproken over wat er gebeurde in bijvoorbeeld Chili en Zuid-Afrika. Dat was voor die tijd helemaal niet vanzelfsprekend. Tot in brede politieke kringen heette apartheid nog gescheiden ontwikkeling. Er bestond zeker in Nederland een grote verdediging van de apartheid die langzaamaan ondermijnd werd door de anti-apartheidsorganisaties. Wat begon als een beweging waar in eerste instantie alleen kleine linkse politieke partijen het mee eens waren, drong stapje voor stapje door naar gematigd links en uiteindelijk ook naar gematigd rechts. De traditionele vanzelfsprekendheden waren niet meer te handhaven.’

Heilige vuur

En dan Hans Beerends zelf, die zondag 80 jaar wordt. Afgelopen woensdag was ik samen met hem op bezoek bij Simon Jelsma, de inmiddels 93-jarige oprichter van de Pleingroep in 1954 (de eerste solidariteitsbeweging in Nederland met ontwikkelingslanden), de oprichter van de Novib in 1956 en een van de bedenkers en oprichters van de Postcodeloterij in 1989. Het is prachtig om bij beide mannen nog altijd dat heilige vuur in hun ogen te zien en die passie om met een betere wereld bezig te zijn. ‘Simon ga jij het nog meemaken, een rechtvaardige wereld’, vroegen we. ‘Ja die ga ik meeMAKEN, net als jullie’, antwoordde hij.

Hans Beerends is een flamboyante man die eind jaren zestig een van de oprichters van de wereldwinkels was. Hij schreef een reeks boeken over de geschiedenis van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking en vooral van de Derde Wereldbeweging, waarvan hij zelf een van de voorlieden was. Hans was zeventien jaar lang chef van de stadskwekerijen in Amsterdam tot hij in de jaren zestig betrokken raakte bij mondiale solidariteit. Aan de ene kant gebeurde dat door de Amerikaanse bombardementen op Vietnam, aan de andere kant door de actie ‘Eten voor India’ van de Novib in 1966. Dit was de eerste televisieactie in Nederland om geld op te halen voor een hongersnood.

‘Natuurlijk gaf ik geld, maar ik was tegelijkertijd zeer verbaasd’, zegt Hans in de laatste uitgave van Vice Versa. ‘Als jongen had ik de Hongerwinter meegemaakt. Op 5 mei 1945 was de bevrijding geweest en op 6 mei hadden we allemaal weer te eten. Voor mijn idee was er honger als een land bezet werd door een vijandelijke macht. In India was echter geen oorlog en ook geen vijandelijke macht. Hoe kan dat nu, vroeg ik me af? Ik ging er over lezen en zo kwam ik er gaandeweg achter dat de internationale handelsstructuren negatief uitpakten voor ontwikkelingslanden.’

Passie en gedrevenheid

In datzelfde nummer vertelt Hans ook mooi dat beide generaties van elkaar kunnen leren. ‘Wat de jonge idealisten denk ik van mijn generatie kan leren is de passie en gedrevenheid waarvoor we ons hebben ingezet. We werden geraakt door onrecht en wilden daar volop tegenaan gaan. Het raakte ons zo dat we het niet meer los konden laten. Die gedrevenheid mis ik soms wel een beetje bij de nieuwe generatie idealisten. Zij zijn tegelijkertijd toch ook heel nadrukkelijk met hun eigen carrière bezig en ook niet vies van materialisme. Wat mijn generatie van de jonge idealisten kan leren is een wat nuchtere en pragmatische analyse van de werkelijkheid. Een benadering van het probleem en het zoeken naar oplossingen zonder de wijze waarop door mijn generatie actievoerders onze tegenstanders op een emotioneel en moralistische wijze werden beticht. De nieuwe generatie is zakelijk, redelijk en verstandig. Wij zagen tegenstanders al gauw als schoften en stonden direct klaar om de schuldigen aan te wijzen. Je kunt ook kwaad zijn over een situatie zonder meteen een dader aan te wijzen. Maar ook hier geldt dat het een niet zonder het ander kan. De koevoet is eerst nodig, voordat de schaaf gehanteerd kan worden.’

Mensen verbinden

De twee oude meesters gaan woensdagavond in gesprek met andersglobalist Kees Stad (een tussengeneratie) en met jonge talenten Anna Chojnacka (32) en Michel Groenenstijn (31). Anna richtte in 2007 samen met Bart Lacroix de 1ProcentClub op. Een online marktplaats voor kleine projecten. vanuit de filosofie dat iedereen wel 1 procent van zijn geld of tijd kan besteden. ‘Het is mijn missie om mensen die het goede willen doen zo veel mogelijk met elkaar te verbinden en in staat te stellen met elkaar te communiceren’, vertelde ze vorig jaar in Vice Versa. Anna werd onlangs in het grote onderzoek van Vice Versa en IS naar de meeste invloedrijke mensen in de ontwikkelingssector uitgeroepen tot meest talentvolle jongere binnen de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking.

Michel Groenenstijn eindigde op de derde plaats in dat jongerenklassement. Hij is oprichter van Be-More en Worldmapping, sociale ondernemingen op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Michel heeft ook een eigen column op de Vice Versa site waarin hij telkens met een prikkelende mening komt. Zo vindt hij de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking juist een goede zaak voor organisaties omdat het ze dwingt om effectiever te opereren en zich anders te organiseren.

Tipje van de sluier

Ik ben benieuwd hoe het gesprek woensdag, onder leiding van publiciste Marcia Luyten, zal gaan. Ik denk dat het een hele inspirerende avond wordt met mooie verhalen, wijze lessen en vooral ook leren van elkaar. In de laatste Vice Versa lichtte Michel alvast een tipje van de sluier op toen hij reageerde op het interview met Hans Beerends.

‘Mooi om te lezen hoe Hans Beerends zich nog bijna het moment kan herinneren dat hij zich actief in ging zetten voor “de mondiale beweging”. De bombardementen in Vietnam, een actie van Novib, en door zelf te lezen ontdekken dat er elders in de wereld armoede is en dat je daar zelf iets aan kan doen. Voor mijn gevoel is “onze generatie” er veel meer mee opgegroeid. Afrika is arm, daar wonen kinderen die honger hebben en als wij iets geven wordt daar wat aan gedaan. Met die simpele gedachte word je als kind nu groot gebracht. Het verhaal van Hans Beerends laat zien dat dat niet zo vanzelfsprekend is als het lijkt, en dat voor die bewustwording hard gewerkt is door de generaties voor ons.’

‘We zijn daarnaast ook heel anders actief. De oudere generatie was actief bezig met armoede-/onrechtbestrijding: je kiest een vorm of plek en gaat  je inzetten om iets te doen. Je werkt, je hebt een gezin, én je zet je in voor armoede. Nu is naar mijn gevoel het “goed doen” veel meer verweven in je leven. Je gaat werken, maar zoekt wel naar een bedrijf dat actief iets doet aan sociaal-maatschappelijke impact – of vraagt je baas dat te doen. Je doet vrijwilligerswerk, om iets te doen, maar ook om je carrière een stuk vooruit te helpen. Je koopt steeds vanzelfsprekender biologische of  fair trade producten. Dankzij de generaties voor ons zijn we ons meer dan ooit bewust van oneerlijke globale verhoudingen. Nu is het aan deze generatie om daar actief iets aan te doen vanzelfsprekend te maken voor de generatie na ons.’

Woensdag 12 oktober 19.30-21.30 Pakhuis de Zwijger, Piet Heinkade 179 Amsterdam. Meld je aan op www.dezwijger.nl en zie voor meer informatie over de tour www.lokaalmondiaal.net

Iedere vrijdagmiddag bespreekt hoofdredacteur Marc Broere actuele ontwikkelingen in de sector. Vandaag gaat hij in op het pleidooi van Paul Hassing om de millenniumdoelen in te ruilen voor coherentiedoelen en haalt hij er een oud idee van Kees Waagmeester (voormalig adjunct-directeur van de NCDO) bij om een derde deel van het ontwikkelingsbudget in Nederland te investeren.

Afgelopen woensdag verscheen er een opiniestuk van Paul Hassing op onze site met als prikkelende kop: ‘Van Millenniumdoelen naar Coherentiedoelen.’  Ik vond het persoonlijk een van de beste stukken die we het afgelopen jaar op onze site hebben gepubliceerd.

Hassing legt de vinger op de zere plek van het concept ontwikkelingssamenwerking, analyseert en fileert daarbij haarfijn het beleid van staatssecretaris Knapen, en komt tot slot nog met een aantal prikkelende aanbevelingen.

Voormalig topambtenaar

Paul Hassing is een voormalig topambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ik ken hem al vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw toen het hele duurzaamheidsdenken binnen ontwikkelingssamenwerking opkwam. Hassing was degene die hier op het ministerie onder Jan Pronk en de daaropvolgende ministers een belangrijke invulling aan moest geven.

Hij begon als beleidsmedewerker Energie en Milieutechnologie, was daarna Hoofd van de afdeling Klimaat, Energie en Milieutechnologie, en vanaf 2001 plaatsvervangend directeur Milieu en Water. Hassing is een expert bij uitstek, een eigengereide man ook met pittige standpunten. Ik herinner me de nationale duurzaamheidsdebatten die de NCDO eind jaren negentig organiseerde en waarin Hassing op het gebied van duurzaamheidsdenken vaak al een behoorlijk stuk verder leek dan de specialisten van de particuliere ontwikkelingsorganisaties in Nederland op dit terrein. Ongeveer twee jaar geleden verliet hij na twintig jaar het ministerie en begon Hassing voor zichzelf als consultant met zijn eigen bureau: ‘Policy, Management and Communication.’

Sindsdien draag Hassing actief bij aan het debat over de toekomst van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. Je ziet hem regelmatig op bijeenkomsten en hij schrijft uitgebreide stukken voor onder andere de website van Vice Versa die het debat over ontwikkelingssamenwerking naar mijn mening verrijken en verdiepen.

Zijn populariteit op het ministerie is overigens ernstig geslonken nadat Hassing vorig jaar op deze site schreef dat de basisbrief van staatssecretaris Knapen een collectieve wanprestatie was van zijn voormalige collega’s. Ik word als hoofdredacteur nog steeds regelmatig door ambtenaren van Buitenlandse Zaken op deze uitspraak van Hassing aangesproken.

Achterhaald concept

In zijn stuk van afgelopen week laat Hassing zien dat het idee van ontwikkelingssamenwerking zijn beste tijd gehad heeft. Het is een achterhaald concept geworden om armoedebestrijding met middelen uit het Noorden in het Zuiden aan te pakken. Beleidscoherentie is veel belangrijker en heeft veel meer invloed, stelt Hassing terecht. Als voorbeelden noemt hij onder andere belastingregimes, landbouwsubsidie, patenten, gebrekkige checks and balances voor internationaal opererende bedrijven, afwezigheid van belastingen op kapitaaltransacties en vervuilingen, en het verduurzamen van ketens.

Hassing pleit voor een nieuw concept voor ontwikkelingssamenwerking als een vorm van internationale solidariteit, waarbij hier de mogelijkheden moeten worden geschapen opdat ontwikkelingslanden een eerlijke kans krijgen op economische ontwikkeling en sociale onrechtvaardigheid en ongelijkheid aan te pakken. Niet langer aangeven wat daar moet gebeuren via projecten, programma’s en aanpassingen van hun beleid (lees: de visie van de millenniumdoelen), maar hier met aanpassingen komen opdat ontwikkelingslanden naar eigen inzicht kunnen ontwikkelen.

Dat zou volgens Hassing ook moeten betekenen dat ontwikkelingslanden hier komen onderzoeken of wij ons aan deze coherentie afspraken houden. Het zou tot een fundamenteel andere verhouding leiden in een globaliserende wereld, waarbij wij vooral het opgeheven vingertje naar onszelf opsteken. We moeten een omschakeling maken van Millenniumdoelen naar Coherentiedoelen, vindt Hassing.

Uit het hart gegrepen

Een voordeel hiervan is volgens hem ook dat het handelingsperspectief zich verplaatst van daar naar hier en ontwikkelingssamenwerking dichter bij ons brengt, bij de kiezer. Ook verantwoording en rapportage kan hier makkelijker gecontroleerd worden door de media en de Tweede Kamer dan nu het geval is met de rapportages die over ontwikkelingsprojecten daar geschreven worden . Hassing durft te voorspellen dat het politieke debat in de Tweede Kamer over ontwikkelingslanden en coherentie zo veel levendiger en relevanter gaat worden.

Het stuk is me uit het hart gegrepen. Ook de manier waarop Hassing het concreet wil vormgeven is prikkelend. Kan het geld voor ontwikkelingssamenwerking dan compleet worden afgeschaft, vraag hij zich af. Nee, want coherentie brengt kosten met zich mee, zowel in Nederland als in de EU. Coherentie kan leiden tot het opheffen van banen in Nederland en de EU. Om dit te compenseren pleit Hassing voor een tijdelijke overgangsregeling van twee tot drie jaar. Deze compensatiekosten zouden in die periode uit het ontwikkelingsbudget kunnen worden betaald.

Vooral dit laatste is interessant. Zou hier draagvlak voor te vinden zijn in de sector zelf? Zouden bijvoorbeeld OxfamNovib, Cordaid en Hivos het accepteren om veel minder subsidie te krijgen van de overheid als dat geld gestoken wordt in compensatiekosten voor een echt coherentiebeleid? Je zou toch mogen hopen van wel, hoewel de institutionele belangen in de sector natuurlijk ook groot zijn.

Schijnheilig

Ik moest tijdens het lezen van het stuk van Hassing ook denken aan een plan dat Kees Waagmeester rond de eeuwwisseling opperde. Waagmeester, destijds adjunct-directeur van de NCDO, kwam toen met het revolutionaire idee om een derde deel van de Nederlandse begroting voor ontwikkelingssamenwerking te investeren in eigen land. ‘Dat is logisch omdat het armer worden van arme landen ten dele komt door het gedrag van de rijke landen’, schreef hij in dagblad Trouw. ‘Het is schijnheilig als er niets wordt gedaan tegen die westerse bronnen van de armoede in de Derde Wereld.  De stelregel luidt nu nog dat de miljarden voor ontwikkelingssamenwerking in ontwikkelingslanden worden besteed. Zonder dat we er erg in hebben is de bron van het armoedeprobleem daarmee netjes bij de armen zelf gelegd. Maar ook in rijke landen wonen veroorzakers van het probleem. Zij doen een aanslag op de natuurvoorraden of betalen bijvoorbeeld te weinig voor de producten van de boeren in de Derde Wereld. Daar hebben een aantal particulieren Max Havelaar voor opgericht. Ons geweten is gesust. De Nederlandse regering doet intussen niets om te zorgen dat de boeren in de arme landen een eerlijke opbrengst krijgen. Dat is hypocriet’, aldus Waagmeester.

Toenmalig minister Herfkens noemde het voorstel ‘gevaarlijk voor het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking.’ Waagmeester stelde terecht dat dit onzin is. ‘Mensen zouden juist willen dat het geld bij de armen terecht komt. Volgens mij willen mensen dat het ontwikkelingsgeld effectief is.’

Stevig debat

Het lijkt me goed om de ideeën van Paul Hassing en Kees Waagmeester eens naast elkaar te leggen en ze als basis te nemen voor een stevig debat. Ze stellen beiden terecht dat de kern van het probleem hier ligt en niet daar. Ook in mijn boek ‘Berichten over Armoede’ schreef ik al hoe ontwikkelingssamenwerking totaal uit haar context is gehaald. Toen ontwikkelingssamenwerking in de jaren zestig op gang kwam, was hulp in opzet niet meer dan een duwtje in de rug van ontwikkelingslanden om op eigen benen te komen staan. Hulp was als het ware het bijgerecht, eerlijke handel het hoofdgerecht. Maar met de komst van de Millenniumdoelen is hulp ten onrechte van bijgerecht tot hoofdgerecht verworden. En was het onvermijdelijk dat de sector onder vuur is komen te liggen.

De suggestie van Hassing om de Millenniumdoelen te verruilen voor Coherentiedoelen vind ik een uitstekende gedachte, net zoals ik het idee van Waagmeester om een derde van het ontwikkelingsbudget in Nederland te investeren heel prikkelend vind. Wat mij betreft is de discussie hierover geopend. Wie reageert?

Een nieuwe invulling van het solidariteitsconcept ontwikkelingssamenwerking is nodig, schrijft voormalig topambtenaar Paul Hassing in deze bijdrage aan het debat over de Miljoenennota. Het zou moeten gaan om coherentie van beleid hier voor een eerlijke ontwikkeling daar. De Millenniumdoelen moeten vervangen worden door Coherentiedoelen. Maar veel vertrouwen in het beleid van staatssecretaris Knapen heeft Hassing niet. ‘Het meest schrijnende van dit kabinet is als het spreekt over coherentie van beleid. Dan bedoelt het kabinet niet dat beleid in Nederland aangepast moet worden om ontwikkelingslanden een faire kans te bieden, maar dat al onze internationale instrumenten op elkaar afgestemd moeten worden om onze nationale belangen daar zo goed mogelijk te behartigen.’

Preambule

Het WRR rapport heeft de discussie over nut en noodzaak van ontwikkelingssamenwerking uit onverdachte hoek aangezwengeld en een aantal fundamentele vragen gesteld. De WRR stelde onder andere de vraag hoe het effectiever kan gezien de veranderende situatie in de wereld.

Maar de WRR stelde wel vragen binnen het traditionele concept van ontwikkelingssamenwerking: mobiliseren van middelen hier om daar ingezet te worden. Het concept zelf bleef onbesproken. Ook de miljoenennota en de kritiek op het huidige beleid gaan uit van dit klassieke ‘hier-daar’ solidariteitsconcept.

De verhoudingen in de wereld zijn echter zo sterk veranderd dat er hier in Nederland, in Europa en binnen de OESO veel meer gedaan kan worden om ontwikkelingslanden een eerlijke kans te geven dan met projecten en programma’s daar met allerlei thematische hobby’s van dien. In landen als China en India bestaat een rijke middenklasse die zeker zo groot is als de bevolking van de EU. Rijk en arm is niet langer exclusief aan landen gekoppeld. Een nieuwe invulling van het solidariteitsconcept ontwikkelingssamenwerking is nodig; coherentie van beleid hier voor een eerlijke ontwikkeling daar. Een poging dat verder te onderbouwen en uit te werken.

De opvoering van een klucht

De miljoenennota 2012 is uit en het politiek najaarspektakel kan weer beginnen. Het is te verwachten dat ontwikkelingssamenwerking, onderdeel van de begroting van Buitenlandse Zaken, weinig politieke beroeringen zal geven. Daar waar dit voordien tot tevredenheid kon stemmen in de sector omdat het gezien werd als een bevestiging van een groot maatschappelijke draagvlak, betekent het nu een voortzetting van de verschraling van ons internationaal georiënteerd beleid. Langzaam maar zeker worden de contouren van ons eigenbelang steeds duidelijker. De ministers Verhagen en Rosenthal stellen dat Nederland er welvarender van moet worden. Het VNO/NCW wil daar graag een bijdrage aan leveren (Wientjes in o.a. Vice Versa) en het maatschappelijk middenveld wordt uitgenodigd voor een ontmoeting over wederzijdse belangen met het Nederlandse bedrijfsleven. Over coherentie van beleid geen woord.

Resultatenrapportages (zie Vice Versa online) leveren geen werkelijk debat op, draagvlak metingen geven aanleiding tot politiek verschillende interpretaties, onduidelijk blijft hoe hulp nou precies helpt en bij rondvragen staat ontwikkelingssamenwerking steevast bovenaan als het gaat om bezuinigingen. Tweederde van de bevolking vindt dat het best wel wat minder mag.

Het beleid van deze regering gaat steeds minder over armoedebestrijding en steeds meer over economische groei. Het gaat om onze belangen en het versterken van onze economische positie. Het woord internationale solidariteit is uit het vocabulaire verdwenen. Niet verwonderlijk dat water en voedsel twee belangrijke speerpunten zijn geworden, sectoren waarvan het kabinet denkt dat deze van belang zijn voor het innoveren van onze economische positie.

Van onderwijs en gezondheid wordt Nederland blijkbaar op korte termijn niet welvarender. We hebben geen internationaal georiënteerd bedrijfsleven op deze twee ‘posteriore’ beleidsterreinen. De directeur van het FMO roept dan nog wel moedig dat economische ontwikkeling gaat om economische ontwikkeling in ontwikkelingslanden en de ontwikkeling van bedrijven daar, maar dit geluid is de laatste tijd verstomd. Knapen op bezoek in Indonesië stelde dat het gaat om de goede volgorde van prioriteiten. Anders gesteld, als we maar bij eigen belang uitkomen, waarbij eerst de dominee aan het woord komt en daarna de zakenman kan handelen. Is er de laatste 50 jaar dan echt niets veranderd?

De financiële onderbouwing van het OS beleid begint dramatische vormen aan te nemen. Was het voordien 0.8 % van het BNP plus additioneel 375 miljoen voor klimaatbeleid en het opkopen van uitstoot kredieten (CDM en JI)  dat buiten de OS begroting (niet ODAble) viel, nu is het 0.7 en geen plussen meer. Zelfs het opkopen van de uitstoot kredieten wil Knapen onder het OS budget brengen. Kortom, er wordt niet bezuinigd van 0.8 naar 0.7 % BNP zoals dit kabinet ons wil doen geloven maar van 0.8 plus naar 0.7 min. Er wordt niet gestreefd naar een bezuiniging van rond de 600 miljoen per jaar over drie jaar, maar naar rond de 1 miljard. Dan is daar de toename aan gebonden hulp van 300 miljoen voor het Nederlandse bedrijfsleven maar even niet bijgeteld.

Het nieuwe beleid gaat nu over de (grotere) effectiviteit van projecten en programma’s, transparantie en ondernemerschap. Dat lijken de kernbegrippen te worden. Nog meer monitoring en uitgebreidere rapportages liggen dan in het verschiet. Niemand die nu de huidige rapportages begrijpt, laat staan kan overzien, laat staan daar iets zinnigs over kan zeggen. En dat is ook wel logisch. Omdat er geen weerwoord is van de mensen waar het over gaat en de mensen die de rapportages schrijven vaak specifieke belangen hebben. Zo wordt bijv. het bilaterale beleid door de eigen diplomaten uitgevoerd en over gerapporteerd. Hoezo onafhankelijk?

Een vergelijkbare soort argumentatie over interne gerichtheid en afhankelijkheid geldt voor het multilaterale beleid, particuliere sector en maatschappelijk middenveld. Zij zijn een (kleine) variatie op het bilaterale thema. Het gaat te ver om dat hier in detail te beschrijven. Wat evenwel hiermee aangetoond wil worden is dat het – om de woorden van Koenders aan te halen – om een hulpindustrie gaat die in zichzelf gekeerd is geraakt. De mensen waarom het gaat, worden maar zelden meer gehoord.

Het beleid versus de praktijk

Wat heeft bovenstaande beschrijving van de Nederlandse OS wereld nou te maken met de realiteit in ontwikkelingslanden? De WRR heeft getracht dit realiteitsverschil tussen hier en daar te benoemen en met een aantal suggesties dit verschil te overbruggen, beter aansluiting te vinden bij de praktijk. Maar te veronderstellen dat de invloed van de WRR zo groot zou kunnen zijn dat het kabinet daar rekening mee zou houden, is waarschijnlijk te pretentieus. Het kabinet heeft selectief geshopt uit het WRR rapport en heeft de samenhang van het rapport genegeerd. Mijn belangrijkste punt van kritiek is dan ook dat het huidige OS beleid ontdaan is van zijn internationale uitstraling en terugvalt op ‘Nederland eerst’: wij moeten er als Nederland beter en rijker van worden. Voor een wezenlijke kentering van beleid is blijkbaar meer tijd en reflectie nodig, meer debat. Het meest schrijnende van dit kabinet is als het spreekt over coherentie van beleid. Dan bedoelt het kabinet niet dat beleid in Nederland aangepast moet worden om ontwikkelingslanden een faire kans te bieden maar dat al onze internationale instrumenten op elkaar afgestemd moeten worden om onze nationale belangen daar zo goed mogelijk te behartigen. Dat is een wezenlijk andere koers.

Ik huldig de stelling dat democratisch Nederland het daar niet mee eens is. Nederland wil internationale solidariteit en anderen die het minder hebben, laten delen in onze welvaart. Het draagvlak in de Nederlandse samenleving hiervoor is ruim 60%, maar dit wordt niet gereflecteerd in de politieke samenstelling van dit kabinet.

Terug naar het (ethische) concept van ontwikkelingssamenwerking

Waar was het allemaal om begonnen? Het oorspronkelijke concept van ontwikkelingssamenwerking is het mobiliseren van middelen hier, die daar kunnen worden aangewend: internationale solidariteit. Dat concept komt voort uit een tijd dat landen nog niet sterk met elkaar verweven waren, er een opdeling was tussen het communistische blok en het vrije westen en landen nog als autonome economieën gezien konden worden. Meer middelen en investeringen voor hun ontwikkeling werden gezien als een toename van hun mogelijkheden om zich te ontwikkelen.

Die tijd is echter voorgoed voorbij en het concept is achterhaald. Economieën en politieke systemen zijn steeds meer met elkaar verweven geraakt. Wat in Nederland en de EU gebeurt, is zeker zo belangrijk als wat daar gebeurt, zo niet veel fundamenteler. Ik noem het maar de internationale coherentie van beleid. Niet te verwisselen met de nationale coherentie van internationale instrumenten die nu door dit kabinet wordt nagestreefd.

Het oorspronkelijke ontwikkelingsconcept werd na 1990 niet langer gekoppeld aan solidariteit en economische groei maar meer specifiek aan solidariteit en het veel politiekere doel van armoedebestrijding. Daarbij was de gedachte dat deze landen arm waren, althans het grootste deel van hun bevolking. Ook dat laatste armoedeconcept is aan erosie onderhevig. Een land als India bijvoorbeeld heeft een middenklasse van meer dan 250 miljoen mensen met een koopkracht gelijk aan die van Europa. Dat is meer dan de helft van de bevolking van de EU! Hoezo India ondersteunen vanuit dit armoedeconcept als hun eigen elite dat niet wenst op te pakken?  Dan is het toch veel effectiever om deze groep koopkrachtige mensen daar aan te spreken op hun verantwoordelijkheid voor hun eigen armere bevolkingsgroep en dit armere bevolkingsdeel een (democratische) stem te geven. Projecten en programma’s van hieruit gesteund en betaald, zijn dan niet langer een passend antwoord op deze veranderende economische en politieke situatie.

Onlangs heeft de Arabische lente ten overvloede aangetoond dat dit verouderde ontwikkelingsconcept zijn langste tijd heeft gehad. De Arabische lente heeft zelf een begin gemaakt met interne fundamentele economische en politieke verandering. Niet langer heeft de Arabische wereld haar handelen laten afhangen van internationale steun zoals dat nu nog in veel ontwikkelingslanden het geval is. De Arabische lente wilde geen directe inmenging van buitenaf maar vooral begrip voor hun ambities en vroegen de internationale gemeenschap deze niet te frustreren en hun leiders erop aan te spreken.

Het verouderde concept van ontwikkelingssamenwerking komt het best tot uiting in de millennium ontwikkelingsdoelen. De doelen ademen de sfeer van projecten, programma’s en investeringen daar, in de ontwikkelingslanden, met duidelijke kwantitatieve doelstellingen en dito rapportages. En de verantwoordelijkheid ligt bij hen, de ontvangers. Inderdaad gaat het tegenwoordig ook over partnerschappen maar als het fout gaat, is het omdat zij niet hun verantwoordelijkheid genomen hebben.

Het systeem van verantwoording, regels en procedures loopt vast en heeft zijn langste tijd gehad. De huidige oriëntatie op projecten en programma’s heeft ertoe geleid dat er een cultuur van verantwoording is ontstaat die gebaseerd is op westerse principes en overwegingen. De verantwoordingscultuur sluit vaak niet aan bij de werkcultuur in ontwikkelingslanden. Zo ontstaat er een twee stromenland in verantwoording. Met alle paternalistische trekjes van dien.

Ook het wegkapen van ervaren lokale bestuurders en talentvolle jonge deskundigen door ontwikkelingsorganisaties, VN agentschappen en ambassades door het bieden van drie tot vier keer hogere salarissen draagt daar in niet geringe mate aan bij. Het moet toch tot nadenken stemmen als er geen gekwalificeerde Kenianen te vinden zijn in Kenia maar er vele tientallen werken voor internationale organisaties in Nairobi en elders. Dit soort praktijken corrumpeert en doet afbreuk aan de geloofwaardigheid van ontwikkelingssamenwerking. De aldus ontstane arbeidsverhoudingen geven een verkeerd beeld van internationale samenwerking waarbij ownership en gelijkwaardigheid wordt uitgehold tot het voldoen aan de eisen van de financier en het veiligstellen van de eigen werksituatie.

De nieuwe aanpak: Millennium Coherentie doelen

Het hoeft geen betoog dat het nationale economische en geopolitieke beleid van Japan, de VS en Europa (en sinds kort ook China) een veel grotere impact kunnen hebben op ontwikkelingslanden dan de ruim 100 miljard dollar aan ontwikkelingssteun. Een soort ongemakkelijke waarheid! Natuurlijk was het een verbetering dat de ontwikkelingsdoelen de internationale gemeenschap eindelijk op een lijn hebben gekregen en het handelen op basis van ieder voor zich, wat werd ingeperkt. Een hele verbetering.

Maar het is een achterhaald concept om armoedebestrijding met middelen uit het Noorden in het Zuiden aan te pakken. Nationale beleidscoherentie is belangrijker, heeft veel meer invloed. Dat heeft niet alleen de financiële crisis aangetoond maar ook de studies naar belastingregimes, landbouwsubsidies, patenten, gebrekkige checks and balances voor internationaal opererende bedrijven, afwezigheid van belastingen op kapitaaltransacties en vervuilingen, verduurzamen van ketens, fundamenteel onderzoek naar ziektes van armen zoals malaria, om er slechts een paar te noemen.

Het nieuwe concept ontwikkelingssamenwerking kan gedefinieerd worden als een vorm van internationale solidariteit waarbij hier de mogelijkheden geschapen worden opdat ontwikkelingslanden een eerlijke kans op economische ontwikkeling krijgen en sociale onrechtvaardigheid en ongelijkheid aan te pakken. Niet langer aangeven wat daar moet gebeuren via projecten, programma’s en aanpassingen van hun beleid maar hier met aanpassingen komen opdat ontwikkelingslanden naar eigen inzicht kunnen ontwikkelen.

Dat zou dan ook betekenen dat ontwikkelingslanden hier komen onderzoeken of wij ons aan deze coherentieafspraken houden. Het zou tot een fundamenteel andere verhouding leiden in een globaliserende wereld. Waarbij wij vooral het opgeheven vingertje naar onszelf opsteken.

Een omschakeling van Millennium ontwikkelingsdoelen (MDG’s) daar naar Millennium coherentiedoelen hier ligt voor de hand. De MDG’s gelden tot 2015 en het ligt niet voor de hand dat deze doelen vervangen worden door aangescherpte nieuwe doelen. De tussenliggende tijd kan gebruikt worden om over coherentie doelen te onderhandelen en het toezicht te organiseren.

De meest voor de handliggende organisaties om dat te doen zijn de VN en de Wereldbank. Het betekent ook dat internationale projecten en programma organisaties zoals FAO, UNDP en WHO zich moeten bezinnen op hun posities. Van uitvoering van activiteiten in ontwikkelingslanden naar organisaties die vorm en inhoud geven aan coherentie wereldwijd. Omschakelen naar organisaties die wereldwijde informatie verzamelen en trends trachten te ontdekken en dit internationaal aan de orde stellen.

Goed beschouwd is deze omschakeling op onderdelen al gaande maar wordt niet als zodanig erkend en opereert nu in de marge van het beleid. Voorlopers van pogingen coherentiedoelen in te voeren zijn belastingregels, keurmerken en ketenbeheer. Maar ook onderzoek naar gezondheidsproblemen van de armsten, zoals malaria en rivierblindheid, zou onder coherentie kunnen vallen. Onderzoek dat de grote farmaceutische industrieën nu veelal links laten liggen omdat onderzoek naar bijvoorbeeld viagra veel winstgevender is omdat koopkrachtige consumenten in Japan, Europa en de VS te vinden zijn.

Een voordeel van coherentiedoelen is dat het handelingsperspectief zich verplaatst van daar naar hier en ontwikkelingssamenwerking dichter bij ons brengt, bij de kiezer. Ook verantwoording en rapportage kan hier makkelijker gecontroleerd worden door de media en de Tweede Kamer dan dat dit nu het geval is met de rapportages die daar geschreven worden. En ik durf te voorspellen dat het politiek debat in de Tweede Kamer over ontwikkelingslanden en coherentie veel levendiger en relevanter gaat worden.

Is het dan geheel over met het oude concept ontwikkelingssamenwerking via interventies daar? Ja, grotendeels wel. Althans voor zover het de overheid betreft. Particuliere organisaties kunnen natuurlijk met hun donaties van particulieren en bedrijven voortgaan met wat ze nu al doen. Zij hebben een autonome positie en specifieke verantwoordelijkheid naar hun donateurs, geen brede publieke verantwoordelijkheid. Wel zou ik ervoor willen pleiten dat de fondsen voor noodhulp, democratie en rechtsorde en technische ondersteuning (dan wel echt vraaggericht)  blijven bestaan. Dat laatste dan wel losgekoppeld van projectgelden omdat anders de gelijkwaardigheid tussen lokale en buitenlandse deskundigen op de werkvloer weer in het geding komt. De een heeft dan middelen en de ander niet!

Kan het geld voor ontwikkelingssamenwerking dan compleet worden afgeschaft? Nee, omdat coherentie kosten met zich meebrengt in Nederland en de EU. Zo kan coherentie leiden tot het opheffen van banen in Nederland of de EU waarvoor een tijdelijke overgangsregeling kan worden getroffen. Deze kosten zouden voor een beperkte periode (bijv. 2 tot 3 jaar) ten laste van ontwikkelingssamenwerking kunnen vallen.

Wat doen we dan met de Global Goods waar alle landen geacht worden een gemeenschappelijk maar verschillend belang bij te hebben. Dat verdient nader onderzoek. Gezien de aard van de problematiek van de Global Goods zou het bij uitstek passen in een coherentie aanpak maar er zijn grote verschillen tussen de afzonderlijke Global Goods. Maar het principe van zoveel mogelijk handelen hier in Nederland en binnen EU kader blijft het principiële uitgangspunt.

Een overgang van ontwikkelingsdoelen naar coherentiedoelen betekent niet alleen een materiële en politieke overgang maar ook een psychologische heroriëntatie. Niet langer het beeld van arme mensen daar die hulpbehoevend zijn maar naar mensen hier en daar die welvaart verzamelen waarvan de armen niet profiteren. En de mensen hier doen wat gedaan kan worden omdat de koopkrachtige mensen daar zich het lot van arme mensen direct en daadwerkelijk aantrekken. En het betekent ook dat we niet langer bang zijn als China en Brazilië rijker worden en concurrerender maar tevreden zijn dat dit gebeurt omdat het de wereld veiliger maakt en gelijkwaardiger. Dat wilden we toch?

Foto: Lukas Kramer

Iedere vrijdagmiddag laat Vice Versa de revue in de sector passeren. Deze week onze nieuwe stagiair Jeroen Aerts over zijn eerste weken in de sector: ‘Ontwikkelingssamenwerking, ik had er wel een paar keer van gehoord.’

Een vreemde eend in de bijt, zo voel ik me soms in de ontwikkelingssector.  Vandaag is mijn elfde dag in deze wereld, onbeschroomd kwam ik de sector binnen en nu begin ik me te nestelen.

Vreemd

Menig redactielid keek vreemd op toen ik voor het eerst plaatsnam achter een bureau op de redactie. ‘Een mannelijke stagiaire? Dat is lang geleden.’ En helemaal al toen ze mijn achtergrond hoorde, hbo-journalistiek en niet ontwikkelingsstudies of iets in die richting.

Ontwikkelingssamenwerking, ik had er wel een paar keer eerder van gehoord. Van de straatverkopers van Unicef tot aan de collectes aan mijn deur van Warchild. En bij het vak duurzaamheid vertelde mijn docent iets over de millenniumdoelen en de 0,7 norm van Tinbergen. En had ik niet de achterkant van het boek Dead Aid van Dambisa Moyo een keer gelezen?

Mijn docent duurzaamheid is journalist bij een landelijke krant. Hij deed een memorabele uitspraak een keer tijdens zijn college: ‘Ik heb ooit iets geschreven over duurzaamheid en nu ben ik de expert op dat terrein bij de krant.’

Toren van Broere

‘Als je dit leest en dit rapport en dit boek’, zegt hoofdredacteur Marc Broere terwijl hij een papieren toren voor mijn neus bouwt. Het is mijn eerste dag. Vol goede moed begon ik ’s ochtends met de uitspraak van mijn docent in mijn hoofd. Al snel krijg ik door dat een vakblad meer kennis vergt dan de krant waarvoor hij werkt. Of is de wereld van de ontwikkelingssamenwerking veel ingewikkelder?

Gedreven en hongerig naar kennis bouw ik de toren van Broere af. Een nieuwe wereld van jargon vol afkortingen opent zich, MFS-2, PPP, MOL, ORET, VMP, ITUC etc.. Een paar dagen verder op mijn eerste bijeenkomst in de sector herken ik al veel dingen die ik heb gelezen en als ik later iemand interview, dan zeg ik: ‘Het is mijn derde dag, waar staat deze afkorting voor?’

Ik ontferm me over steeds meer kennis van de sector. Maar al snel duikt het volgende probleem op, de veelzijdigheid van de sector, de verscheidenheid aan meningen en bovenal de belangen.

Belangen

Inmiddels heb ik een aantal mensen uit de top 40 meest invloedrijke os’ers gesproken. Ik hoorde een verscheidenheid aan meningen en op het eerste oog zijn ze bijna altijd logisch onderbouwd. Als journalist zoek ik altijd daarom naar de belangen die de persoon drijven.  Wat wil deze persoon bereiken met zijn verhaal, wat is zijn belang om mij dit te vertellen?

Ik neem u mee op een uitstapje naar een achterkamertje in Den Haag. Twee dames, een fractiemedewerkster en een lobbyiste. Goed bevriend, beiden actief voor verschillende belangen. Er hangt een informele sfeer, maar ondertussen wisselen ze veel belangrijke informatie uit. Als journalist heb ik ook mijn belangen. Ik wil tips voor artikelen en informatie die ik normaal niet mag horen. Ik stel een directe vraag naar de dingen die ik wil weten, de lobbyiste kijkt me als een leraar aan, ‘dat was te direct’, maar kort daarna krijg ik het antwoord impliciet overhandigd.

Even later kijk ik terug op de bijeenkomst. Inmiddels heb ik mijn eigen belangen ontwikkeld. Waar ik een paar weken geleden als vreemde eend in de bijt binnenkwam, zonder echte kennis en belangen in de sector, integreer ik nu steeds meer in de sector. Afgelopen week maakte ik een portret over de politiek assistent van Knapen voor de Knaak van Knapen. Daarvoor moest ik een uitgestrekt netwerk van informanten creëren, dat nog steeds met de dag groeit voor het volgende portret. Natuurlijk valt er nog een hoop te leren over de sector, maar dit eendje begint zich te nestelen.

Jeroen Aerts (20) is redactiestagiaire bij de Vice Versa. Hij zit in het laatste jaar van zijn opleiding Journalistiek.

Met het verschijnen van de Miljoenennota is de aap uit de mouw gekomen: het  nieuwe ontwikkelingsbeleid van staatssecretaris Ben Knapen blijkt een flinke dosis gebakken lucht te bevatten. ‘Sterker inzetten op daar waar wij goed in zijn’ was het devies, waarbij gekozen werd voor vier prioritaire thema’s. Één van deze thema’s is Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten (SRGR). Uit de begroting blijkt nu dat er op de drie andere thema’s –water, voedselzekerheid en veiligheid- geïntensiveerd wordt, terwijl SRGR een bezuiniging van ruim 40 miljoen voor de kiezen krijgt. Deze bezuiniging wordt vakkundig verbloemd door het samen te voegen met budgetten voor HIV/AIDS en algemene gezondheidszorg. Wat overblijft is een uitgehold SRGR budget.

Niet voor niets een van de prioriteits thema’s

SRGR is een belangrijk en complex vraagstuk. Belangrijk omdat jaarlijks 350.000 vrouwen in het kraambed overlijden en 215 miljoen vrouwen in ontwikkelingslanden wel voorbehoedsmiddelen willen gebruiken,  maar hier geen toegang toe hebben. Met als gevolg tienerzwangerschappen, illegale abortus, moedersterfte, seksueel geweld en een explosieve bevolkingsgroei. Dit zorgt voor sociaaleconomische ontwrichting van vaak toch al kwetsbare samenlevingen in ontwikkelingslanden. Verbetering in de mondiale SRGR situatie is daarmee een voorwaarde voor vooruitgang op andere ontwikkelingsthema’s.

Een goede aanpak van SRGR heeft een gezondheidsaspect, een onderwijsaspect en een mensenrechtenaspect. Denk aan goede kwaliteit verloskundige zorg voor zwangere vrouwen en moeders, seksuele voorlichting voor jongeren, en het recht om zelf keuzes te maken over seksualiteit en jezelf te beschermen tegen geslachtsziektes, waaronder HIV/AIDS. Seks, seksualiteit en de daarbij behorende kwalitatief hoogwaardige zorg, met name voor jongeren, zijn voor veel landen controversiële onderwerpen. Nederland en Nederlandse maatschappelijke organisaties worden internationaal op deze terreinen als deskundig en succesvol beschouwd. Mede daarom is SRGR terecht één van de vier speerpunten van staatssecretaris Knapen geworden.

Geen budgettaire noodzaak maar politieke keuze

Het wekt dan ook de verbazing dat SRGR een bezuiniging van ruim 40 miljoen voor de kiezen krijgt, terwijl er een intensivering plaatsvindt op de drie andere speerpunten. Van het totale ontwikkelingsbudget steekt de staatssecretaris 12% in voedselzekerheid en private sector ontwikkeling, 4% in water, 8% in vrede en veiligheid, en slechts 2,5% in SRGR. De vraag is dus hoe staatssecretaris Knapen de intensivering op SRGR voor zich ziet zonder met extra geld over de brug te komen, en in plaats daarvan overgaat tot een forse bezuiniging. Het slechte economische klimaat en de verlaging van het budget voor ontwikkelingssamenwerking vormen geen excuus. Hij heeft er namelijk geen problemen mee om grote bedragen te reserveren voor de ontwikkeling van de private sector en de promotie van het Nederlandse bedrijfsleven in ontwikkelingslanden.

Begrotingstrucs verbloemen keiharde bezuinigen

De bezuiniging van 40 miljoen op SRGR komt onverwachts. Zo schreef de staatssecretaris eerder dit jaar – bijvoorbeeld in de Focusbrief en de brief over beleid SRGR en HIV/AIDS van april 2011 – met verve over de urgentie van betere toegang tot anticonceptiemiddelen en verbetering van seksuele en reproductieve gezondheidszorg, inclusief toegang tot veilige abortus. Tijdens de Moedernacht en een Algemeen Overleg, beide in mei 2011, zegde de staatssecretaris toe 50% van zijn totale gezondheidsbudget te willen besteden aan SRGR. Uit de begroting blijkt echter dat er nu slechts 33,5% van dit budget naar SRGR gaat. Het breken van deze belofte en de extra bezuiniging rijmen niet met de beleidskeuzes die eerder dit jaar gemaakt zijn.

Het lijkt erop dat de staatssecretaris zich bewust is van de discrepantie tussen beleid en budget. Door plotsklaps het budget voor algemene gezondheidszorg (111 miljoen) op te tellen bij het budget voor SRGR (113 miljoen) suggereert hij een intensivering op SRGR en verhult hij de doorgevoerde bezuiniging. Door deze begrotingstruc komen vrouwen en jongeren in ontwikkelingslanden van een koude kermis thuis.

Tweede Kamer is nu aan zet

De SRHR Alliantie, een samenwerkingsverband voor Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten bestaande uit AMREF Flying Doctors, CHOICE for Youth and Sexuality, dance4life, Rutgers WPF en Simavi, is geschokt over de bezuiniging. Zij zal dit de komende periode blijven aankaarten, onder andere bij Tweede Kamerleden. Het is nu aan de Tweede Kamerleden om scherp te zijn in de aankomende begrotingsbehandelingen en zich uit te spreken tegen deze bezuiniging.

Wiet Janssen kreeg wat hij wilde: veel reacties op zijn stelling

Hoera, een heel stel reacties op mijn artikel over het geringe effect van de ontwikkelingshulp! Wel jammer dat er nauwelijks inhoudelijk op mijn stuk gereageerd is. Volgens Schoenmakers en Hassing is het alleen maar ‘een mening’. Uit niets blijkt echter dat ze het eerste artikel überhaupt gelezen hebben. Hadden ze dat gedaan dan zouden ze gezien hebben dat ik iedere bewering zorgvuldig onderbouw, in de meeste gevallen met wetenschappelijk onderzoek, data van de Wereld Bank en de WHO, etc.

Ook uit de meeste andere reacties blijkt niet dat de schrijvers ervan (Mirjam, Siebe, Vlastin, Raphaël) mijn artikel gelezen hebben. Hubers geeft aan het wel gelezen te hebben, maar meent dat er niets nieuws in staat en dat het dus ook niet te moeite loont te reageren, het artikel was langdradig.

Langdradig?

Eerlijk gezegd, daar staat mijn verstand bij stil. Ik beweer bijvoorbeeld dat waar voedsel schaars is schoon drinkwater leidt tot meer kinderondervoeding, en haal daarbij een inmiddels beroemd onderzoek aan. En ik concludeer dat we het dus zo eerder slechter dan beter maken. En dat is langdradig?? En ik beweer dat de meeste kinderen op het platteland in Afrika op school niets leren waarmee ze later geld kunnen verdienen, en dat die daarom precies even arm blijven als hun ouders, en dat dus hun eigen kinderen straks ook weer honger kunnen lijden. En ik kom met allerlei serieuze bronnen die de bewering ondersteunen. Langdradig?? Ach ja, wat kan het schelen of die kinderen honger lijden, en of ze op school iets leren of niet, en of ze het ooit iets beter krijgen: gat wat langdradig, gaap!! Alweer zo’n artikel… We worden er zo moe van…

Dames en heren, zou het soms kunnen zijn dat u dit soort informatie helemaal niet horen wilt? U bent allemaal betrokken bij ontwikkelingshulp of u staat er tenminste heel erg sympathiek tegenover. Ontwikkelingshulp is iets nobels, en zijn alle mensen die erin werkzaam zijn of de hulp ondersteunen dan ook niet een beetje nobel? En als er dan iemand roept dat het grootste deel van de hulp nergens toe leidt en je daar net zo goed mee op kunt houden, verstoort dat dan niet uw zelfbeeld?

Een psycholoog heeft me pas uitgelegd dat mensen geneigd zijn om informatie die niet in hun wereldbeeld past, te negeren. Zou het misschien kunnen zijn dat dat hier ook aan de hand is? Dat ik de illusie verstoor? Waarom reageert u anders zo boos en beledigd? In plaats van gewoon nuchter uit te leggen dat mijn verhaal hier en daar niet klopt, en waarom? En indien u niet kunt uitleggen waarom mijn verhaal niet klopt, is het dan niet gerechtvaardigd om ervan uit te gaan dat het waar is wat ik beweer, en dat we dus een groot deel van de hulp maar beter kunnen stoppen?

Ik houd het kort

Er is precies één persoon, Hopman, die er blijk van geeft mijn stuk te hebben gelezen en er ook inhoudelijk op ingaat. Hij stelt bijvoorbeeld de vraag waarom goedkope importen niet leiden tot een lager prijsniveau, en waarom langer leven niet zou leiden tot een hogere productiviteit. Hij merkt op dat door het schone drinkwater de moeders toch in ieder geval gezonder worden, en dat is winst. En hij vroeg mij ook om aan te geven welke vorm van hulp volgens mij beter zou werken. Ik wil daar graag even op in gaan. Ik houd het kort want anders wordt het misschien weer langdradig.

Als de waarde van de lokale munt in een ontwikkelingsland relatief hoog is dan zijn de kosten van de boer ook hoog, dwz relatief ten opzichte van de wereldmarkt, en gezien de lage efficiency van zijn bedrijf. Als er nu goedkoop voedsel wordt geïmporteerd, b.v. een kwart onder het niveau waarvoor een arme lokale boer (met een lage efficiency) het kan produceren, dan zakt het gemiddelde prijsniveau wel iets, maar niet zoveel. De voedselimporten bedragen namelijk meestal maar een paar procent van het nationaal product, dus die hebben maar een gering effect. De importen maken echter wel een groot deel uit van de totale hoeveelheid verhandelbaar voedsel in het land. De prijs van het graan gaat in het land in kwestie in zo’n geval dus wél fors omlaag. Die arme boer kan daar met zijn relatief hoge kostprijs en lage omzet in het algemeen niet tegenop.

Meer ondervoeding

Schoon drinkwater in dorpen op het platteland waar voedsel schaars is, leidt (volgens het onderzoek) tot meer ondervoeding van vooral de kinderen. Met de moeders gaat het juist beter, want die hoeven niet meer zo te sjouwen met die zware waterblikken. Het zou dus inderdaad kunnen zijn dat ze dan gemiddeld productiever zijn. Maar daar staat tegenover dat ze meer kinderen krijgen en dat er daarvan ook meer in leven blijven. De moeder (en eventueel de vader als die er is) moet dus ook veel meer produceren om al die monden te voeden. En uit het onderzoek bleek dat dat niet goed lukt, de ondervoeding van de kinderen nam toe. De eventuele hogere productiviteit van de moeder is dus onvoldoende om per kind dezelfde hoeveelheid voedsel te produceren.

Of de moeders gemiddeld gezonder zijn valt uit het onderzoek niet op te maken. Wel zijn er de laatste jaren cijfers van de WHO, per land, van het aantal jaren dat mensen in hun leven ziek zijn. Ik heb die cijfers gecombineerd met de gemiddelde levensverwachting in het land, en zo vond ik het percentage tijd dat mensen gemiddeld ziek zijn in hun leven. In Afrika zuidelijk van de Sahara is dat gemiddeld zo’n 13%. In rijke landen, zoals Nederland, is het iets minder: zo’n 11 % van de verwachte levensduur. Het lijkt er dus op dat meer welvaart en een betere gezondheidszorg dat percentage maar weinig beïnvloeden. Ik neem aan dat dat komt omdat een veilige, gezonde omgeving en een goede gezondheidszorg er ook toe leidt dat zieke mensen met hun ziekte langer blijven leven. Ook de moeders uit het onderzoek zullen dus gemiddeld waarschijnlijk zo’n 13% van hun leven ziek zijn. Het zou natuurlijk kunnen zijn dat specifiek watervoorziening een effect heeft op het percentage tijd dat men in zijn leven ziek is, maar daar heb ik geen gegevens over kunnen vinden.

Goed voor wil betalen

Welke hulp werkt er wel? Iedere vorm van hulp die de mensen iets leert waarmee ze een product of dienst kunnen leveren waar iemand anders goed voor wil betalen. De arme boer die niet kan concurreren met importen, kan dat wél als hij weet welk gewas hij het beste kan verbouwen op zijn stukje grond, welke zaden hij het beste kan gebruiken, wanneer hij insecticides of kunstmest moet toedienen, hoe en wanneer hij moet irrigeren, enz. Er zijn in Afrika ook heel wat boeren die het wel goed doen, dat kun je wel zien aan wat er in Nederlandse supermarkten zoal in de schappen ligt. Het kan dus best.

Door het relatief hoge prijsniveau komt de industrie in Afrika maar moeilijk van de grond, dus daar liggen niet zoveel kansen. Maar er zijn wel allerlei andere kansen, b.v. in diensten zoals reparatie en onderhoud, transport en toerisme. Maar in alle gevallen moeten mensen iets kunnen, ze moeten hun vak verstaan. Ik heb ooit eens de eigenaar van een klein werkplaatsje in een achterbuurt van een stad in Peru geleerd hoe hij handpompen voor drinkwater en irrigatie moest maken. Het ging hem sindsdien fantastisch.

Ik geef toe, het wordt langdradig, ik heb dit allemaal al eens eerder beweerd. Maar ik heb nog steeds geen enkel inhoudelijk argument gehoord waarom ik het bij het verkeerde eind zou hebben. Ik daag iedereen uit om ermee voor de dag te komen.

Hierbij loof ik een beloning uit, een etentje voor twee personen (max. € 200) voor de man of vrouw die een serieus gat kan schieten, onderbouwd met bronnen, in mijn betoog over het beperkte effect van de ontwikkelingshulp.

Wiet Janssen

wietjanssen@gmail.com

Dat de Nederlandse bevolking de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking steunt zou een indicatie kunnen zijn dat het beleid rondom draagvlakversterking niet effectief is geweest en herzien dient te worden. Dit schrijft Nina van Lanschot, studente politicologie aan de Universiteit Leiden in een paper dat ze voor Vice Versa bewerkt heeft tot een opiniestuk.

De Nederlandse overheid probeert actief het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking te vergroten. Dit doet ze zowel door zelf activiteiten te ontplooien als door andere organisaties te subsidiëren en die activiteiten te laten organiseren. Dit gebeurde vroeger via de NCDO en tegenwoordig door SBOS. De overheid is op deze manier bezig met het beïnvloeden van het draagvlak, en probeert een positieve verandering in de houding, kennis en gedrag teweeg te brengen door het overbrengen van kennis of het stimuleren van participatie op andere manieren. Dat de Nederlandse bevolking de bezuinigingen op OS steunt, zou een indicatie kunnen zijn dat het beleid rondom draagvlakversterking niet effectief is en herzien dient te worden.

Graag resultaten zien

Of het actief betrekken van de bevolking bij een beleidsterrein als OS verstandig dan wel nuttig is wordt betwijfeld: er zijn zowel voor- als nadelen. Een nadeel van grote publieke betrokkenheid bij OS is dat het publiek graag resultaten wil zien en een politicus verantwoording over de bestede budgetten van OS moet afleggen. Dit zijn aspecten die bij democratie horen, maar een frustrerende werking kunnen hebben op OS. Het evalueren van projecten is lastig en het nastreven van snelle resultaten gaat vaak niet samen met duurzame ontwikkeling.

Een voordeel van het activeren van de bevolking is dat voor ontwikkeling van landen niet alleen sympathie moet zijn voor de hulp die lokaal gegeven wordt, maar ook sympathie voor het streven naar beleidscoherentie in Nederland. De overheid zou meer nadruk kunnen leggen op ‘veranderen hier’ bij het versterken van draagvlak in plaats van ‘veranderen daar’, zoals beschreven in het AIV-rapport ‘Ontwikkelingssamenwerking; nut en noodzaak van draagvlak’ uit 2009. Dit zou betekenen dat er niet zozeer op kennisoverdracht (informatieverstrekking over projecten) als wel op gedragsverandering (bewust en Fair Trade consumeren) ingezet moet worden.

Zinloze projecten

In 2009 evalueerde het IOB 33 draagvlakversterkende projecten, waaraan 29 miljoen euro van het OS budget besteed was. De resultaten waren redelijk negatief, deels omdat de uitkomst moeilijk te meten is, deels omdat er erg veel geld wordt uitgegeven aan zinloze projecten zoals mobiele tentoonstellingen en lespakketten. Probleem met veel van deze projecten is dat ze vooral de mensen die OS al steunen aanspreken; het huidige draagvlak wordt zodoende bevestigd, maar niet uitgebreid.

Naast de in het IOB rapport bestudeerde projecten die draagvlak voor beleid moeten vergroten bestaan er ook campagnes van ngo’s die als doel hebben draagvlak voor de NGO te vergroten en zo donateurs te werven.  Steun voor het overheidsbeleid en steun voor ngo’s zijn daardoor moeilijk van elkaar te scheiden omdat draagvlakversterkende activiteiten erg lijken op campagnes waarmee donateurs worden geworven. Een slecht beleid voor draagvlakversterking vanuit de overheid kan op die manier negatieve gevolgen hebben voor de steun van ngo’s en vice versa.

Campagnes realistisch communiceren

Een verantwoordelijkheid ligt daarom ook bij ngo’s, zij dienen hun campagnes en verdere uitingen meer realistisch en minder resultaatgericht te presenteren. Samenwerken aan een coherente en realistische weergave van OS is in het voordeel van de overheid en ngo’s. Steun voor OS is immers het gemeenschappelijke doel, waardoor een breed draagvlak voor alle partijen voordelig is.

Opvallend op het terrein van ontwikkelingssamenwerking is dat de mensen die positief zijn over OS veel beter georganiseerd zijn dan de mensen die OS niet steunen of vinden dat het afgeschaft moet worden; er bestaan vele organisaties die lobbyen voor OS, en geen organisaties die OS bekritiseren. Politieke partijen nemen in de media een kritische houding aan ten opzichte van OS, maar er zijn geen ngo’s of andere organisaties die in het publieke debat OS bestrijden. Dit is een voordeel voor de draagvlakversterking,want als er alleen een positief geluid te horen is zou dat gemakkelijk tot een breder draagvlak moeten leiden.

Uit verschillend onderzoek, bijvoorbeeld de jaarlijkse Barometer Internationale Samenwerking van het NCDO, blijkt echter dat steun voor OS niet minder wordt. Dit kun je bijvoorbeeld afleiden uit het feit dat de hoeveelheid particuliere donaties aan ontwikkelingsorganisaties niet afneemt. Het aantal mensen dat OS steunt neemt dus niet af. Wél wordt er kritischer gekeken naar de effectiviteit van hulp en is er behoefte om meer inzicht te krijgen in de overwegingen en uitvoering van het OS beleid.

Wél steun voor ngo’s, niet voor de overheid

Als deze gegevens kloppen zou dat betekenen dat mensen minder vertrouwen hebben in het beleid van de overheid en meer vertrouwen hebben in ngo’s. Er bestaat dus wel steun voor OS, maar niet voor het beleid van de overheid. Volgens een opiniepeiling van Maurice de Hondt steunt 55% van de bevolking bezuinigingen op OS. Dit kan mede worden veroorzaakt door de vele bezuinigingen die op alle beleidsterreinen plaatsvinden en dus ook bij OS. Een meer voor de hand liggend argument is dat de drie regeringspartijen bezuinigingen op OS al hadden aangekondigd in hun verkiezingsprogramma en die partijen de meeste stemmen van de bevolking hebben gekregen.

De meerderheid van de bevolking steunt de bezuinigingen op OS. Dit betekent dat eerder beleid van het ministerie van Buitenlandse Zaken om groot draagvlak voor OS onder de bevolking te creëren mislukt is. Succes van dit beleid zou zich namelijk moeten vertalen in steun voor OS. Of de investeringen in draagvlakversterking nuttig zijn is ook de vraag. Wellicht kan beter eerst verder onderzocht worden of draagvlak bijdraagt aan het succes van OS, voor er weer miljoenen geïnvesteerd worden in draagvlakversterking.

Nina van Lanschot studeert politicologie aan de Universiteit Leiden. Dit  is een verkorte weergave van een paper, geschreven voor een vak over de relatie tussen publieke opinie en buitenlands beleid aan de Universiteit Leiden.